Oan cho nhạc jazz

‘Jazz không hẳn khó nghe như nhiều người nghĩ; chẳng qua chúng ta chưa có nhiều cơ hội để nghe jazz một cách trực tiếp và gần gũi trong đời sống hằng ngày’.

Nghệ sĩ saxophone Tùng S.A.X nói với Tuổi Trẻ, những sự kiện như Liên hoan nhạc jazz quốc tế Hà Nội năm 2026 (Hanoi Jazztival 2026), diễn ra từ ngày 17-9 tới 19-9 tại nhiều không gian văn hóa tiêu biểu của thủ đô, "là dịp để mọi người tiếp cận jazz trong một không gian rộng mở và gần gũi hơn; giải oan jazz khỏi suy nghĩ thiển cận là khó nghe, hàn lâm".

Nhiều người vẫn đang "vật lộn" với nhạc jazz

Nhắc đến jazz, lại nhớ một chuyện thú vị liên quan đến Noel Gallagher, cựu thành viên ban nhạc rock nổi tiếng Oasis. Ông từng bày tỏ mong muốn được tổ chức một đám tang theo phong cách nhạc jazz mặc dù ông từng ghét thể loại nhạc này.

Trước đó trong một bài phỏng vấn, ông từng nói: "Tôi có gu âm nhạc khá đa dạng. Nhưng tôi vẫn đang vật lộn với nhạc jazz. Ý tôi là: Nó là cái gì vậy? Bốn gã trên sân khấu tận hưởng bản thân hơn bất kỳ ai trong khán giả, tất cả đều chơi sai nốt cùng một lúc. 'Nhưng đó là nhạc jazz'. Được rồi, đó là cách họ gọi nó bây giờ à? Vì hồi tôi còn nhỏ, người ta gọi nó là thứ vớ vẩn".

Không chỉ Noel Gallagher mà nhiều người khác cũng đang vật lộn với nhạc jazz và xem đó là một thể loại thách thức người nghe.

Jazz bắt nguồn từ cộng đồng người da đen ở Mỹ cuối thế kỷ 19, theo ảnh hưởng của văn hóa phương Tây tràn vào miền Nam Việt Nam những năm 1950, nhưng cuối thập niên 1980, show jazz đầu tiên trước công chúng mới diễn ra tại Hà Nội nhờ "huyền thoại" Quyền Văn Minh.

Từ đó tới nay, jazz Việt có nhiều bước phát triển mới; song nhìn chung, jazz vẫn chưa thật sự đại chúng như pop, còn chưa phổ biến bằng rap. Để tiếp cận khán giả, không ít nghệ sĩ ra sản phẩm âm nhạc mới đã phải làm "loãng" jazz bằng cách trộn jazz jazz với pop, RnB, swing, hip-hop...

Khi làm đĩa jazz Saigon Feel (bắt tay với nhạc sĩ Võ Thiện Thanh), Hồ Trung Dũng kể, anh từng bị bạn bè cho là "khùng", "nhạc đó ma nó nghe". Tương tự, Giáng Son khi ra album Bóng tối Jazz cũng phải pha loãng jazz với các chất liệu khác. Dù đoạt giải Cống hiến 2016 và được giới chuyên môn đánh giá cao, đây vẫn là một thử thách đối với tai nghe đại chúng Việt nam.

Trong một lần chia sẻ với Tuổi Trẻ, nghệ sĩ saxophone Trần Mạnh Tuấn từng thừa nhận hai album jazz Ru rừng, Thằng cuội ra mắt trước đây gần như nằm trong "bóng tối". Live show/album The Oriental Mood (hợp tác với Nguyên Lê) thành công nhất sự nghiệp của ông cũng không thể tiếp cận số đông như các đĩa hòa tấu pop (Về quê, Hạ trắng).

Thế nhưng, điều đó không khiến các nghệ sĩ bỏ jazz. Ngoài các tụ điểm jazz quen, các đĩa nhạc jazz hoặc sử dụng chất liệu jazz vẫn ra đời nhằm "hóa giải" định kiến: Ký ức (Quyền Thiện Đắc, 2024), A Diary of Melody (Hoàng Quyên, 2023), Trịnh Contemporary (Hà Lê, 2020) và 19xx (2022), Thanh Tùng (2023), Em ơi mùa xuân đến rồi đó (2026) đều của Quỳnh Anh…

Giải ngố jazz!

Nghệ sĩ Tùng S.A.X nói với Tuổi Trẻ, chúng ta vẫn thường nhìn jazz như một thể loại học thuật và dành cho một nhóm nghệ sĩ, nhóm khán giả nhất định.

"Thực ra jazz không hẳn khó nghe như nhiều người nghĩ; nó có nhiều màu sắc, nhiều cách tiếp cận. Cũng có một số thể loại jazz tương đối dễ nghe, giai điệu gần gũi. Quan trọng tiếp cận khán giả bằng cách nào, hình thức nào", anh nói.

Theo Tùng S.A.X, mới đầu, đến với jazz dễ bị "ngộp", tưởng chừng rất phức tạp vì nhiều kĩ thuật, không ít người cứ loay hoay tìm cách hiểu nó. Để "giải ngố" jazz, trước hết khán giả nên gạt đi tâm thế phải nghe để hiểu. Cứ nghe, cảm nhận jazz với một tinh thần tự do nhất có thể. Cũng như nghệ sĩ, đây là thể loại thể hiện rõ cá tính nhất của họ; họ thoải mái chơi những nốt nhạc chỉ vang lên một lần tại thời điểm đó.

Anh nói thêm, để "nhập môn" jazz, khán giả có thể bắt đầu từ những giai điệu quen thuộc trước, được phối theo hơi thở jazz. Khi quen thuộc rồi, khán giả sẽ tò mò tìm hiểu về hòa âm, cách người ta sắp đặt lớp áo mới cho bản nhạc đó. Lúc đó, mọi người sẽ thấy jazz thật sự cuốn hút và thực sự nó là một tấm áo mới rất đẹp.

Còn với nghệ sĩ Quyền Văn Minh, để jazz gần gũi hơn, quan trọng phải tạo ra môi trường để người ta được nghe, được tiếp xúc với nó. Ở nhiều nước, không phải tất cả những người tham gia đời sống jazz đều là nghệ sĩ chuyên nghiệp. Có rất nhiều người chơi như một sở thích, họ yêu âm nhạc và chơi cùng nhau. Chính những người như vậy sau này lại trở thành lực lượng khán giả nòng cốt.

"Muốn chơi jazz chuyên nghiệp, đặc biệt là ngẫu hứng, chắc chắn phải lao động và học rất nhiều. Nhưng để yêu jazz thì không nhất thiết phải trở thành nghệ sĩ. Người ta nghe thấy giai điệu hay, thấy cấu trúc âm nhạc thú vị rồi dần dần quan tâm, thậm chí muốn tự chơi. Cộng đồng hình thành theo cách ấy", nghệ sĩ gạo cội nhắn nhủ.

Không dừng lại đó

Nói về Liên hoan nhạc jazz quốc tế Hà Nội, nghệ sĩ Quyền Văn Minh dùng chữ "mừng":

"Trên thế giới, nhiều nước đã tổ chức những festival jazz từ lâu, chúng ta trước đây có thể chưa đủ điều kiện. Giờ Hà Nội làm được một festival như thế, rất đáng mừng. Một festival lớn tạo ra sự chú ý, tạo không khí và khiến nhiều người quan tâm tới jazz hơn".

Theo Tùng S.A.X, giá trị lớn nhất của một sự kiện như Hanoi Jazztival 2026 là đưa jazz ra khỏi không gian câu lạc bộ nhạc jazz ở Hà Nội hay TP.HCM hoặc một nhóm công chúng riêng biệt của nhạc jazz đến với nhiều người hơn.

Đến đó, khán giả không chỉ được nghe, mà còn được chiêm ngưỡng cách những nghệ sĩ chơi nhạc jazz trên sân khấu, cảm nhận được năng lượng, sự thăng hoa của họ trên sân khấu. Từ đó có nhu cầu tìm hiểu và jazz sẽ dần trở thành một phần tự nhiên hơn trong đời sống âm nhạc nói chung.

Tất nhiên, để biến sự quan tâm ấy thành đời sống âm nhạc, nghệ sĩ Quyền Văn Minh cho rằng cần nhiều thứ tiếp tục diễn ra sau đó. Điều quan trọng là sau festival, câu chuyện được tiếp tục thế nào. Ngành văn hóa nhìn jazz ra sao, tạo điều kiện phát triển thế nào, có duy trì được những hoạt động thường xuyên hay không?

Đọc bài gốc tại đây.