Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân không chỉ có tài năng nghệ thuật, chiều sâu văn hóa mà còn có thái độ sống mực thước của một trí thức nghệ sỹ trưởng thành từ kháng chiến.
Ngày 22/5, Báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức lễ công bố Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 năm 2026 với 1 Giải thưởng Lớn, 6 giải Khát vọng Dế Mèn và 4 Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.
Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sỹ Dế Mèn” vinh danh cố Phó Giáo sư-Tiến sỹ, hoạ sỹ, đạo diễn, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân (1934-2021), vì những cống hiến trọn đời của ông cho nghệ thuật thiếu nhi, với những tác phẩm kinh điển như “Chuyện ông Gióng,” “Mèo con,” “Trê Cóc”... đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký.”
Cả sự nghiệp sáng tạo vì thiếu nhi Việt Nam
Những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trước hết nằm ở mảng phim hoạt hình. Ông sở hữu gia tài 22 bộ phim (đạo diễn 17 bộ, họa sỹ 5 bộ).
Năm 1962, sau khi tốt nghiệp trường Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên bang Xô Viết - VGIK với tấm bằng đỏ xuất sắc, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trở về nước và được phân công về Xưởng phim Hoạt họa và búp bê Việt Nam (nay là Hãng phim Hoạt hình Việt Nam).
Sau bộ phim hoạt hình đầu tiên của điện ảnh Việt Nam “Đáng đời thằng Cáo” (1960), rồi bộ phim cắt giấy “Con một nhà” (1961 - đạo diễn Trương Qua) và phim búp bê “Chú Thỏ đi học” (1962 - đạo diễn Nguyễn Tích), Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân bắt đầu sự nghiệp làm phim hoạt hình của riêng mình bằng bộ phim “Một ước mơ” (1963). Kể từ đây, ông trở thành cánh chim đầu đàn của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, góp phần đưa Hãng phim và tầm vóc phim hoạt hình Việt Nam lên tầm cao mới lúc bấy giờ.
Bên cạnh phim hoạt hình, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn có những đóng góp đặc biệt quan trọng ở lĩnh vực minh họa sách báo thiếu nhi. Trong ký ức của nhiều thế hệ bạn đọc, những tranh minh họa tươi vui, hóm hỉnh của ông trên báo Thiếu niên Tiền phong, Nhi đồng hay trong các tác phẩm của các nhà văn Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Võ Quảng, Phạm Hổ… đã trở thành một phần không thể thiếu của tuổi thơ.
Đặc biệt, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân có tới 3 lần vẽ Dế Mèn, lần đầu tiên vào năm 1959 khi bản dịch tiếng Nga tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài được xuất bản tại Liên Xô. Sau đó, Dế Mèn phiên bản 1972 đã được tác giả chỉnh sửa chân thực hơn, có thể coi là một trong những hình ảnh Dế Mèn quen thuộc nhất với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam. Năm 1989, một lần nữa, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân vẽ bìa và minh họa “Dế Mèn phiêu lưu ký.”
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu như nhà văn Tô Hoài, là “cha đẻ” của nhân vật Dế Mèn bằng ngôn ngữ, thì Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân một lần nữa “sinh ra” nhân vật này bằng hình ảnh.
Cùng với “Dế Mèn phiêu lưu ký,” nhờ khả năng cảm thụ văn học nhạy bén, họa sỹ Ngô Mạnh Lân đã thấy được hồn cốt của các tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như “Cái Tết của Mèo con” của nhà văn Nguyễn Đình Thi, “Những chiếc áo ấm” của nhà văn Võ Quảng cùng nhiều tác phẩm nổi bật khác.
Không dừng lại ở phim hoạt hình hay minh họa sách, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn là một trong những người góp phần định hình phong cách truyện tranh Việt Nam hiện đại. Những tác phẩm truyện tranh của ông trở thành những tác phẩm đắt khách được tái bản nhiều lần. Có thể kể đến “Trê Cóc,” “Đồng tiền Vạn Lịch,” “Mụ Lường,” “Sự tích núi Ngũ Hành,” “Đám cưới chuột”...
Những đóng góp của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân cho nghệ thuật đã được công nhận bằng nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế. Ông được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 1998. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Theo nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, với những cống hiến nổi bật, bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng đối với nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam, Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân hoàn toàn xứng đáng được tôn vinh Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sỹ Dế Mèn” như một sự ghi nhận dành cho người nghệ sỹ đã dành cả cuộc đời sáng tạo vì tuổi thơ Việt Nam.
“Vinh danh Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là một lựa chọn hợp lý đối với Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn. Ông là người vẽ minh họa cho ‘Dế Mèn phiêu lưu ký’ của nhà văn Tô Hoài từ năm 1959. Những tranh minh họa ấy được in rất đẹp và đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ bạn đọc. Không chỉ vậy, ông còn có những đóng góp rất lớn cho phim hoạt hình và minh họa sách thiếu nhi,” nhà thơ Trần Đăng Khoa nói.
Cùng quan điểm đó, họa sỹ Thành Chương, thành viên Hội đồng giám khảo cho hay ông có nhiều năm làm việc cùng Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trong Hội đồng Nghệ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam.
“Sống và làm việc với ông, tôi thấy đó là một con người cực kỳ tử tế, tốt bụng, hiền lành, chân tình và thật sự là con người tài năng. Vì thế, giải thưởng thành tựu trọn đời dành cho nghệ thuật thiếu nhi vinh danh họa sỹ Ngô Mạnh Lân là hoàn toàn xứng đáng,” họa sỹ Thành Chương nói.
Về những đóng góp nghệ thuật của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, họa sỹ Thành Chương nhấn mạnh: “Thực sự rất ấn tượng. Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn tạo ra được phong cách riêng, ảnh hưởng rất nhiều đến các họa sỹ sau này.”
Theo họa sỹ Thành Chương, giá trị lớn trong sáng tác của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân không chỉ nằm ở phong cách tạo hình độc đáo mà còn ở chiều sâu tư liệu và sức sống lâu dài của tác phẩm: “Bây giờ, rất nhiều họa sỹ khi vẽ về giai đoạn đó đều lấy tranh của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân ra để học tập, nghiên cứu, lấy tư liệu cho sáng tác của mình. Và đó là giá trị ngày càng bền vững theo thời gian.”
Giải thưởng thiếu nhi có nhiều đổi mới
Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn được khởi xướng từ năm 2020 nhằm trao cho các sáng tác, trình diễn nghệ thuật xuất sắc “của thiếu nhi” (thiếu nhi là chủ thể sáng tạo) hoặc “vì thiếu nhi” (thiếu nhi là đối tượng phục vụ), bao gồm Giải thưởng Lớn mang tên Hiệp sỹ Dế Mèn (Cricket Knight) và một số giải đồng hạng mang tên Khát vọng Dế Mèn (Cricket Desire), cùng một số Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.
Trải qua 6 mùa giải đã có 4 giải Hiệp sỹ Dế Mèn lần lượt được trao cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sỹ Phạm Tuyên (2025) cùng 27 giải Khát vọng Dế Mèn, 4 Tặng thưởng được trao cho các văn nghệ sỹ trong và ngoài nước, trong đó có 8 tác giả là thiếu nhi.
Trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, năm nay, Ban Tổ chức quyết định nâng tầm Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn với nhiều đổi mới quan trọng.
Không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và tôn vinh các sáng tạo “của thiếu nhi” và “vì thiếu nhi,” Giải thưởng hướng tới mục tiêu dài hạn: Góp phần kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa-nghệ thuật dành cho thiếu nhi Việt Nam trong kỷ nguyên số; triển khai các giải pháp thúc đẩy mạnh mẽ việc chuyển hóa những tác phẩm đoạt giải giàu tiềm năng thành các sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa rộng rãi, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Giải thưởng tiếp tục thúc đẩy văn hóa đọc, xây dựng văn hóa đọc từ gốc trong các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thiếu nhi, thế hệ tương lai của đất nước.
Kết quả mùa giải năm nay đã cho thấy biên độ sáng tạo ngày càng được mở rộng ở cả khía cạnh tác giả lẫn tác phẩm. Điều này cho thấy khá rõ định hướng “nâng tầm” của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW và Chỉ thị 04-CT/TW, nhấn mạnh yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo và hình thành những sản phẩm văn hóa có khả năng lan tỏa rộng trong đời sống đương đại, đồng thời thúc đẩy văn hóa đọc.
Tiếp nối truyền thống của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn là mùa giải nào cũng có được những gương mặt thiếu nhi thực sự xuất sắc để vinh danh. Năm nay, giải thưởng có tới 4 thiếu nhi lọt vào vòng chung khảo và tất cả đều được ghi nhận với 1 Giải Khát vọng Dế Mèn và 3 Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.
Có thể nói, mùa giải thứ 7 của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn tiếp tục cho thấy sự vận động tích cực của nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam trong bối cảnh mới. Đó là: Vừa gìn giữ chiều sâu nhân văn và văn hóa truyền thống, vừa mạnh dạn mở rộng biên độ sáng tạo, tiếp cận công nghệ, nền tảng số và tư duy phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa dành cho thiếu nhi./.
KẾT QUẢ GIẢI THƯỞNG THIẾU NHI DẾ MÈN LẦN 7 - 2026
I. Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sỹ Dế Mèn”: Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân
II. Giải Khát vọng Dế Mèn
1. 100 cái chân (truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, Nhà xuất bản Trẻ)
2. Bà nội kỳ lạ nhứt thế gian (bản thảo truyện dài của Nguyễn Thị Như Hiền)
3. Bộ tranh Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam của họa sỹ Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi)
4. Chú robot tưởng mình là người (truyện của Lê Anh Vinh, Nhà xuất bản Kim Đồng)
5. Series hoạt hình Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim (do Sconnect Việt Nam sản xuất và phát triển)
6. Yersin - Khúc hát Cá Ông (truyện tranh của Tạ Huy Long, Nhà xuất bản Kim Đồng)
III. Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo
1. Bác sách bụng to (bản thảo tập thơ của Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi)
2. Bộ tranh Tiếng nói đại dương của họa sỹ nhí Nguyễn Minh Quân (11 tuổi)
3. Những câu chuyện về công tử mơ mộng cùng chùm tác phẩm về chú mèo (bản thảo tranh truyện của Lê Nhã Uyên, 10 tuổi)
4. Phép màu của Kurt (nhạc kịch do Học viện nghệ thuật STARLAB sản xuất)
Đọc bài gốc tại đây.