Vài phút thăng hoa trên sân khấu là kết quả của nhiều năm khổ luyện, đánh đổi bằng mồ hôi, chấn thương và cả những lần chông chênh trước lựa chọn rẽ hướng.
Với nghệ sĩ xiếc Việt Nam, đó không chỉ là nghề, mà còn là hành trình đánh đổi để giữ lấy đam mê và bám trụ với sân khấu tròn.
Đến thăm Liên đoàn Xiếc Việt Nam vào một trưa hè nắng nóng, bước vào phòng tập, người ta mới phần nào cảm nhận được những gian khó phía sau tấm rèm nhung. Những động tác nhào lộn, đế trụ, treo mình trên cao được lặp đi lặp lại không biết bao nhiêu lần. Mồ hôi thấm đẫm, những vết bầm tím hằn rõ trên cơ thể - tất cả là cái giá của sự chính xác và hoàn hảo mà khán giả chỉ được thấy trong vài phút ngắn ngủi trên sân khấu.
Một ngày làm việc của những nghệ sĩ xiếc bắt đầu từ những động tác khởi động quen thuộc, rồi chuyển sang kỹ thuật chuyên sâu. Mỗi người một tiết mục, một dạng hình thể, nhưng điểm chung là lịch tập dày đặc: Sáng luyện thể lực, chiều tập bài, tối biểu diễn. Vào những mùa cao điểm, một tuần có thể diễn 4 - 5 chương trình, gần như không có khoảng nghỉ đúng nghĩa.
Nghề chọn người - và cũng sớm rời bỏ người
Ít ai hình dung rằng để có thể đứng trên sân khấu vài phút, một nghệ sĩ xiếc phải trải qua ít nhất 5 năm đào tạo trong trường, rồi thêm nhiều năm rèn nghề tại đơn vị.
Theo NS Phùng Đắc Nhẫn - Phó Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, kiêm nghệ sĩ biểu diễn, nguồn tuyển sinh hiện nay chủ yếu vẫn từ Trường Trung cấp Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam, nhưng ngày càng khó khăn hơn. Một phần do đặc thù nghề nghiệp nguy hiểm, phần khác vì thu nhập không ổn định khiến nhiều gia đình không muốn cho con theo học.
Ngay cả khi đã trúng tuyển, hành trình đào tạo vẫn đầy khắc nghiệt. “Một khóa hơn chục người, đến khi tốt nghiệp có khi chỉ còn vài người”, ông cho biết. Nhưng đó chưa phải tất cả - sau khi ra trường, không ít người lại rẽ hướng vì không đủ điều kiện theo nghề lâu dài. Chính thực tế thiếu hụt lực lượng này khiến ngay cả đội ngũ lãnh đạo của liên đoàn cũng phải thường xuyên lên sân khấu để duy trì hoạt động biểu diễn.
Không chỉ áp lực từ quá trình đào tạo và biểu diễn, những bất cập về chế độ bảo hộ và bảo hiểm cũng khiến con đường gắn bó với nghề thêm phần chông chênh.
NS Bùi Hải Quân - Phó trưởng Đoàn Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ cho rằng, hiện nay các quy định về bảo hiểm và trang thiết bị bảo hộ trong ngành Xiếc vẫn chưa có sự khác biệt so với các ngành nghề khác, dù tính chất công việc tiềm ẩn nhiều rủi ro. Theo ông, đáng lẽ với một nghề đặc thù như xiếc, cần có chế độ bảo hiểm riêng cùng tiêu chuẩn bảo hộ lao động ở mức cao hơn, thay vì áp dụng chung theo quy định dành cho mọi lĩnh vực lao động như hiện tại.
Ở chiều ngược lại, tuổi nghề của nghệ sĩ xiếc lại rất ngắn. Với những tiết mục mạo hiểm như nhào lộn, đu dây hay uốn dẻo, thời gian biểu diễn đỉnh cao có thể chỉ kéo dài vài năm. Sau đó, cơ thể không còn đáp ứng được cường độ vận động, buộc họ phải chuyển sang vai trò khác hoặc rời sân khấu.
Chấn thương và quyết định ở lại
Trong câu chuyện về nghề của mình, nghệ sĩ Phùng Đắc Nhẫn nhắc đến một tai nạn mà ông coi là bước ngoặt.
Những năm cuối thập niên 1990, khi vừa ra trường và đang ở độ tuổi sung sức nhất, ông gặp chấn thương nghiêm trọng trong một lần tập nhào lộn. Một cú tiếp đất sai khiến đầu gối bị tổn thương nặng, phải bó bột và nghỉ tập dài ngày. Gia đình khuyên ông bỏ nghề. Ở tuổi 22, việc quay lại giảng đường, bắt đầu một con đường khác dường như là lựa chọn an toàn hơn. Và chính ông khi ấy cũng đã có lúc nghĩ đến việc dừng lại.
Nhưng điều giữ ông ở lại không phải là những lý do lớn lao. Đó là một hành động rất cụ thể: Lãnh đạo đoàn khi ấy - NSND Tạ Duy Ánh - đích thân đến nhà thăm hỏi, động viên. “Tôi nghĩ, mình chưa làm được gì nhiều mà các cô chú vẫn quan tâm như vậy, nếu bỏ thì thật áy náy”, ông nhớ lại.
Khi bình phục, ông quay lại sàn tập. Quyết định ấy đã kéo dài thành hơn 30 năm gắn bó với xiếc.
Trong hành trình 3 thập kỷ đó, không ít lần chính khán giả trở thành nguồn động lực giúp người nghệ sĩ giữ lửa nghề.
Một trong những kỷ niệm đáng nhớ nhất của NS Phùng Đắc Nhẫn là trong chuyến lưu diễn tại Pháp. Vài ngày sau một buổi biểu diễn, khi ông và đồng nghiệp trở về nơi ở, bảo vệ báo có hai khán giả tìm gặp - một bà cụ và cô cháu gái người Pháp. Hóa ra, cô bé đã xem buổi diễn và đặc biệt yêu thích hai nghệ sĩ hề Việt Nam. Em tự tay vẽ hai bức chân dung rồi nhờ bà đưa đi tìm bằng được để trao tận tay.
"Đứa bé đứng chờ trước cửa, đưa tranh cho mình. Lúc đó thực sự rất xúc động", ông kể. Những nét vẽ ngây ngô nhưng là sự ghi nhận chân thành - điều mà không thù lao nào có thể thay thế được.
Không chỉ ở nước ngoài, những tình cảm ấy cũng hiện diện trong nước, đôi khi rất giản dị: một tràng pháo tay kéo dài hơn thường lệ, một lời khen sau buổi diễn, hay ánh mắt chăm chú của những khán giả nhỏ tuổi. Chính những điều tưởng chừng nhỏ bé đó lại trở thành điểm tựa để nghệ sĩ tiếp tục, ngay cả khi phía trước vẫn còn nhiều nhọc nhằn.
Những hy vọng mới
Nếu như tình cảm của khán giả là điểm tựa tinh thần bền bỉ, thì các chính sách mới chính là nền tảng vật chất cần thiết để họ yên tâm cống hiến lâu dài. Sự gặp gỡ giữa hai yếu tố này không chỉ giúp nghệ sĩ vượt qua khó khăn trước mắt, mà còn mở ra hy vọng về một môi trường văn hóa phát triển bền vững và nhân văn hơn trong tương lai.
Trong đó, dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam được xem là tín hiệu tích cực. Các đề xuất như tăng phụ cấp ưu đãi nghề, nâng mức bồi dưỡng tập luyện và biểu diễn, hay cơ chế thu hút nhân tài được kỳ vọng sẽ cải thiện đời sống nghệ sĩ một cách thực chất.
NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam - cho rằng đây là cơ hội để ngành Xiếc và các loại hình nghệ thuật biểu diễn khác bứt phá. Theo ông, nâng cao đãi ngộ không chỉ giúp ổn định đời sống mà còn tạo động lực để nghệ sĩ gắn bó lâu dài với nghề.
Dù vậy, bài toán của ngành Xiếc vẫn cần giải pháp tổng thể hơn. Cơ sở vật chất xuống cấp, trang thiết bị thiếu đồng bộ, mức đầu tư còn hạn chế là những vấn đề tồn tại dai dẳng. Trong khi đó, khu vực tư nhân với nguồn lực mạnh đang thu hút không ít nghệ sĩ giỏi, khiến nguy cơ "chảy máu chất xám" ngày càng rõ rệt.
Để giữ chân người tài, theo các nghệ sĩ, không chỉ cần tăng thu nhập mà còn phải cải thiện môi trường làm việc, đầu tư bài bản cho sân khấu và xây dựng chiến lược phát triển dài hạn.
Xiếc là nghề của rủi ro, của kỷ luật và của những giới hạn bị thử thách mỗi ngày. Mỗi tiết mục trên sân khấu không chỉ là màn trình diễn - đó là kết quả của nhiều năm tích lũy và không ít lần đánh đổi thầm lặng.
Khi chính sách dần hoàn thiện và những nỗ lực từ bên trong tiếp tục được duy trì, xiếc Việt Nam có thể kỳ vọng vào một chặng đường ổn định hơn. Nhưng trước khi nói đến những bước phát triển lớn, điều cần thiết vẫn là đảm bảo để người nghệ sĩ có thể sống được với nghề - một cách bền vững và xứng đáng.
Đọc bài gốc tại đây.