17h30, chị Mỹ Hà rời công sở, nhưng vẫn không thể buông điện thoại, phải sẵn sàng xử lý khi khách gọi và tin nhắn trong các nhóm chat công việc.
"Có những ngày nhận hàng nghìn tin nhắn trong các nhóm chat", chị Mỹ Hà, 37 tuổi, quản lý nhân sự và mảng kinh doanh của một công ty xây dựng ở Hà Nội, cho hay.
15 năm gia nhập thị trường lao động, từ mảng dịch vụ đến cung ứng nhân lực, xây dựng, công sở với chị chưa bao giờ "không KPI, không deadline, không áp lực". Tan ca 17h30 chỉ trên lý thuyết. Phần lớn công việc vẫn tiếp diễn, trả lời khách hàng, họp online, điều phối việc cho cấp dưới. Chị Hà nhận mình "không thể biến mất khỏi công việc, nửa đêm khách gọi mắng cũng phải bật dậy mà giải quyết".
Hai chiếc điện thoại luôn bên người, một chiếc chị Hà dùng cho đời sống riêng, chiếc còn lại phục vụ công việc. Chị thường đọc lướt qua, trả lời tin nhắn quan trọng, còn lại để sau hoặc bỏ qua. Đôi lúc khách hàng gọi đến giữa bữa cơm tối hay đang trò chuyện với cha mẹ ở quê, chị đành tạm ngắt để xử lý. Tối qua, cả nhà đi chơi trung tâm thương mại, chị vẫn ngồi trước màn hình họp online đến 22h. Khi đó, khách hàng mới rảnh.
"Không còn cách nào khác", nữ quản lý lắc đầu.
Hy sinh thời gian nghỉ ngơi ngoài 8 tiếng chính thức là cách duy nhất để phòng chị đảm bảo deadline, KPI. Bộ phận có 20 người, nhiệm vụ phát triển đối tác trong lĩnh vực xây dựng và vận hành nhóm kinh doanh mới, trực tiếp mang tiền về cho công ty. Năm trước họ vượt KPI, năm nay tiếp tục tăng trưởng.
Chị Mỹ Hà vẫn ví mình - quản lý bậc trung là phần nhân kẹp giữa của chiếc bánh mì sandwich. Trên là lãnh đạo luôn đòi hỏi doanh thu tháng sau vượt tháng trước, dưới là quản lý và hỗ trợ nhân viên vận hành từng khâu thông suốt. Chị biết rõ áp lực khi lên chức nhưng chấp nhận "gánh team" vì thu nhập kèm một số phúc lợi, không phải chấm vân tay vào 8h mỗi ngày.
"Chúng tôi vẫn gọi đó là tăng ca vô hình", chị nói, giải thích đó là kiểu làm thêm giờ bị động, không mong muốn nhưng là cách duy nhất hoàn thành KPI. Nhưng khác công nhân có luật giới hạn số giờ, phòng thiết kế, thi công chủ động làm thêm giờ để xong việc, tăng ca vô hình thường bị động, không đo đếm bằng máy chấm công. Thời gian tăng ca tùy tính chất sự vụ, có lúc 3-4 tiếng mới giải quyết xong, cũng có khi chỉ cần một cuộc gọi. Chị Hà nhận một khoản phụ cấp cho việc này, nhưng thần kinh luôn căng thẳng.
Báo cáo Điều tra lao động việc làm năm 2022 của Tổng cục Thống kê cho thấy khoảng 44% lao động làm việc 40-48 giờ mỗi tuần, 28% làm việc trên 48 giờ mỗi tuần. Trong sáu vùng kinh tế xã hội, tỷ trọng lao động làm việc trên 60 giờ mỗi tuần cao nhất thuộc về lao động Đồng bằng sông Hồng, khoảng 3%.
Nhưng đó là những con số được hệ thống ghi nhận. Có những giờ tăng ca vô hình chưa nằm trên báo cáo chính thức, thể hiện qua ô cửa sáng đèn những tòa nhà văn phòng, trong các nhóm công việc được "tag" vào đêm muộn, cuối tuần, thậm chí ngày nghỉ lễ.
Tổ chức lao động quốc tế (ILO) thống kê thế giới khoảng 35% lao động thường xuyên làm việc quá 48 giờ mỗi tuần. Những vấn đề độc hại gây rủi ro tâm lý xã hội người lao động như căng thẳng do yêu cầu công việc, thời giờ làm việc kéo dài, không còn ranh giới giữa công việc với đời sống cá nhân lại được xem là bình thường.
Khảo sát trực tuyến của VnExpress trên hơn 5.000 độc giả cho kết quả 24% lao động chịu sức ép về KPI, deadline liên tục; 24% phải kết nối với công việc 24h/7 kể cả ngày nghỉ; 13% bị vắt kiệt vì môi trường làm việc độc hại về tinh thần và tới 39% đang chịu tất cả yếu tố trên.
Có thời điểm, chị Ngọc Thanh, trưởng nhóm nội dung công ty quảng cáo ở Thanh Xuân, Hà Nội, ám ảnh khi màn hình điện thoại hiển thị ai đó nhắc đến trong một bình luận. Tin nhắn thường xuất hiện cuối chiều khi chuẩn bị đi đón con, hoặc muộn hơn, sát giờ đi ngủ. Phần lớn là khi nhân viên kinh doanh chuyển tiếp phản hồi của khách hàng về các bài quảng cáo. Trì hoãn dăm mười phút, chị Thanh mở điện thoại phản hồi. Máy tính lại bật lên, guồng quay công việc tiếp tục.
Nhóm chị phụ trách viết bài quảng cáo cho các thương hiệu từ hợp đồng hàng trăm triệu mà bộ phận kinh doanh mang về. Để chốt hợp đồng, nhân viên sales nhiều lúc phải "đội khách lên đầu", đáp ứng gần như mọi yêu cầu. Chỉnh sửa câu chữ đến thay đổi thiết kế, phản hồi cuối cùng dồn về nhóm nội dung.
Không ít lần khách im lặng cả ngày, đến giờ tan ca mới nhắn lại. Tiếp nhận thông tin từ bộ phận kinh doanh, người làm nội dung phải sẵn sàng mở máy tính bất cứ đâu, trung tâm thương mại, quán cà phê hoặc ghế đá ven đường. Đi chơi với gia đình, chị luôn mang theo máy tính, thi thoảng mở điện thoại kiểm tra email.
Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp cắt giảm quảng cáo, áp lực tìm kiếm và giữ được hợp đồng càng đè nặng lên các bộ phận "thành dây chuyền. Doanh thu là thước đo, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập mỗi tháng và thưởng cuối năm. Làm thêm ngoài giờ dần bị xem là hiển nhiên. Chị Thanh cho rằng KPI, deadline là các tiêu chí không thể tránh khỏi. Nhưng cũng cần có ranh giới cho thời gian làm việc và nghỉ ngơi của nhân viên.
Bà Đinh Hà My, chuyên gia về cung ứng nhân sự, nhận định tốc độ phát triển công nghệ khiến người lao động gần như không thể, hoặc không dám, ngắt kết nối ngay cả khi đã rời công sở. Áp lực từ kiểu "tăng ca vô hình" thường đè nặng nhân sự ngành dịch vụ, du lịch, chăm sóc khách hàng, truyền thông - quảng cáo, công nghệ thông tin...
Với nhóm trợ lý, quản lý cấp trung, hay lao động thuộc thế hệ Gen Z và người trên 35 tuổi, áp lực còn đến từ nỗi lo AI thay thế, tuổi tác, buộc họ phải liên tục đáp ứng để giữ vị trí. Dạng tăng ca này gần như không có thước đo cụ thể để ghi nhận hoặc quy đổi thành tiền làm thêm, dù một số doanh nghiệp không né tránh và sẵn sàng chi trả. Phần lớn lao động chịu sức ép từ KPI, deadline, song một phần là tự nguyện đánh đổi thời gian cá nhân để đạt mục tiêu.
Nhưng dù xuất phát từ áp lực vô hình hay tự nguyện, sớm muộn lao động cũng kiệt quệ thể chất lẫn tinh thần. Theo bà My, giải pháp cần đến từ cả hai phía. Doanh nghiệp xây dựng KPI hợp lý, thực tế nhiều nơi hiện tuyển dụng dưới mức định biên nhằm tiết giảm chi phí. Ví dụ khối lượng công việc cần 100 người nhưng chỉ tuyển 80 người, nhân sự làm việc 8 tiếng không đủ, chắc chắn phải tăng ca.
"Muốn giảm áp lực thực chất cần bắt đầu từ cấp lãnh đạo. Có những việc hai ngày sau mới cần triển khai thì không nhất thiết phải nhắn ngoài giờ làm. 22h vẫn giao việc thì dù công ty có cho nhân viên thẻ tập yoga, phòng ăn bánh, uống trà, họ vẫn kiệt sức như thường", bà nói.
Với một số công việc, ngắt kết nối hoàn toàn sau giờ làm rất khó, bởi phát sinh liên quan đơn hàng hay sinh tồn của doanh nghiệp đôi lúc cần xử lý ngay. Song quản lý có thể phân loại mức độ thành khẩn cấp, có thể chậm lại hoặc hôm sau giải quyết để giảm áp lực cho nhân viên.
Ở chiều ngược lại, lao động chuyên nghiệp là biết phân loại mức độ ưu tiên. Việc quan trọng và cấp bách cần xử lý trước, quan trọng nhưng chưa gấp có thể để đúng lịch hôm sau. Kết nối 24h/7 không phải lúc nào cũng tốt, người lao động hoàn toàn có thể thiết lập với khách hàng và quản lý những khung giờ hạn chế làm phiền.
"Nếu đã quá kiệt sức, người lao động nên dừng lại để nhìn nhận và đo lường giới hạn chịu đựng của bản thân. Công việc không mang lại thu nhập tương xứng nhưng bào mòn thể chất lẫn tinh thần thì cần cân nhắc nên tiếp tục hay dừng lại", bà nói.
Một số doanh nghiệp bắt đầu nói về việc tìm cách cân bằng sức khỏe tinh thần - công việc tại nơi làm việc, thông qua khảo sát của một số nền tảng tuyển dụng. Chị Mỹ Hà nghe chỉ lắc đầu cười. Công ty có hình thức "confession" để nhân viên có thể góp ý ẩn danh, phòng ban lắng nghe nhằm cải thiện môi trường làm việc. Song thay vì hướng tích cực, nhiều góp ý mang tính "bóc phốt, tố xấu nhau". "Công sở mà, nhiều drama lắm. Doanh nghiệp thì vẫn phải kiếm tiền", chị nói.
Mỹ Hà bị đau dạ dày kinh niên, một phần vì stress do công việc. Cấp dưới, nhất là nhân sự gen Z, sau mỗi dự án thường xin chị nghỉ phép vài ngày vì cạn kiệt năng lượng. Họ xóa zalo, tắt tin nhắn các nhóm công việc.
"Có những sáng ngủ dậy mình không muốn đi làm, nhưng rồi vẫn phải lao ra đường vì áp lực kinh tế, đổi lấy an toàn tài chính trong những năm tháng còn có thể cố gắng", chị cười.
Hồng Chiêu
Đọc bài gốc tại đây.