Thiếu nhân lực công nghệ chất lượng cao đang trở thành “điểm nghẽn” lớn trong tiến trình chuyển đổi số, phát triển trí tuệ nhân tạo và tự chủ công...
Thiếu nhân lực công nghệ chất lượng cao đang trở thành “điểm nghẽn” lớn trong tiến trình chuyển đổi số, phát triển trí tuệ nhân tạo và tự chủ công nghệ. Trong bối cảnh đó, tổ chức Công đoàn không chỉ có vai trò chăm lo, bảo vệ người lao động, mà còn cần đồng hành mạnh mẽ hơn trong đào tạo, đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và xây dựng đội ngũ lao động công nghệ chất lượng cao.
Điểm nghẽn nhân lực trong cuộc đua công nghệ
Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và các ngành công nghệ chiến lược đang mở ra cơ hội phát triển mới cho Việt Nam. Tuy nhiên, cơ hội ấy chỉ có thể trở thành hiện thực nếu đất nước có đủ nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm, tham gia các bài toán công nghệ lõi và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam không thiếu khát vọng đổi mới, không thiếu nhu cầu ứng dụng công nghệ, nhưng lại gặp khó ở khâu nhân lực. Từ góc nhìn doanh nghiệp, TS Đoàn Nam Thái - CEO AVATECH cho rằng, thế hệ trẻ không nên chỉ được xem là lực lượng lao động đơn thuần, mà cần trở thành những người trực tiếp kiến tạo giải pháp công nghệ. Nhận định này rất đáng suy nghĩ. Nếu người trẻ chỉ được giao những công việc vận hành cơ bản, ít cơ hội tham gia nghiên cứu, phát triển sản phẩm, họ sẽ khó trưởng thành thành lực lượng làm chủ công nghệ lõi.
Đây chính là điểm nghẽn căn bản: khoảng cách giữa đào tạo trong nhà trường và nhu cầu thực tế của thị trường còn lớn. Nhiều doanh nghiệp phải tự đào tạo lại nhân sự, tự xây dựng đội ngũ nghiên cứu phát triển để đáp ứng yêu cầu sản xuất, kinh doanh. Điều đó cho thấy bài toán nhân lực công nghệ không thể giải quyết bằng một phía, mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức đại diện cho người lao động, trong đó có Công đoàn.
Không chỉ đào tạo, mà phải tạo môi trường để người trẻ làm chủ công nghệ
Phát triển nhân lực công nghệ chất lượng cao không thể dừng ở việc mở thêm lớp học hay cấp thêm chứng chỉ. Điều quan trọng hơn là tạo môi trường để người trẻ được tham gia vào công việc thật, bài toán thật, dây chuyền thật và sản phẩm thật.
Các doanh nghiệp công nghệ cần trao cơ hội cho kỹ sư trẻ tham gia quá trình nghiên cứu, phát triển sản phẩm, tiếp cận tiêu chuẩn công nghệ quốc tế, làm việc trong các phòng lab thực tế, các dự án thử nghiệm, các nhóm đổi mới sáng tạo. Chỉ khi được va chạm với thực tế, người lao động mới có năng lực “thực chiến”, biết giải quyết vấn đề cụ thể của doanh nghiệp và của nền kinh tế.
Ở chiều ngược lại, các cơ sở đào tạo cũng cần thay đổi mạnh mẽ. Chương trình đào tạo công nghệ phải gắn với nhu cầu thị trường, tăng thực hành, tăng dự án liên ngành, tăng hợp tác với doanh nghiệp. Sinh viên không thể chỉ học lý thuyết về AI, tự động hóa hay dữ liệu công nghiệp, mà cần được làm việc với thiết bị, phần mềm, dữ liệu và quy trình thực tế.
Trong quá trình đó, tổ chức Công đoàn có thể tham gia như một cầu nối quan trọng. Công đoàn ở doanh nghiệp hiểu rõ người lao động đang thiếu kỹ năng gì, bộ phận nào cần đào tạo lại, nhóm lao động nào có nguy cơ bị thay thế bởi công nghệ, vị trí nào cần bổ sung kỹ năng số. Nếu Công đoàn chủ động phối hợp với doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, các chương trình đào tạo sẽ sát nhu cầu hơn, thiết thực hơn và tránh hình thức.
Công đoàn cần tham gia vào quá trình xây dựng “bản đồ kỹ năng” tại doanh nghiệp: ngành nghề nào đang thiếu nhân lực công nghệ, vị trí nào cần nâng cấp kỹ năng, nhóm lao động nào cần chuyển đổi nghề, những kỹ năng nào phải được đào tạo trước. Từ đó, Công đoàn có thể đề xuất với doanh nghiệp kế hoạch đào tạo hằng năm, đưa nội dung đào tạo, đào tạo lại vào thỏa ước lao động tập thể hoặc chương trình phúc lợi cho đoàn viên.
Giữ chân người tài phải bắt đầu từ chính sách và môi trường làm việc
Ở cấp độ chính sách, ông Mai Ánh Hồng - Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Khoa học và Công nghệ - nhấn mạnh việc thu hút và giữ chân nhân lực khoa học công nghệ cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược. Theo ông, các cơ chế vượt trần lương, hỗ trợ nhà ở, tạo môi trường làm việc hiện đại cho chuyên gia không nên bị coi là đặc ân, mà là điều kiện tối thiểu để thu hút và giữ chân người tài.
Do đó, giữ chân người tài không thể chỉ bằng lời kêu gọi cống hiến. Cần chính sách lương thưởng cạnh tranh, điều kiện làm việc hiện đại, cơ hội nghiên cứu, quyền tự chủ nghề nghiệp, cơ chế chia sẻ lợi ích từ kết quả sáng tạo và văn hóa tôn trọng người tài. Với khu vực nghiên cứu công lập, cần thêm các cơ chế linh hoạt để chuyên gia có thể sống được bằng nghề, sáng tạo được bằng nghề và gắn bó lâu dài với tổ chức.
Tổ chức Công đoàn có thể góp tiếng nói quan trọng trong quá trình này. Công đoàn cần tham gia phản biện, đề xuất chính sách về tiền lương, nhà ở, phúc lợi, điều kiện làm việc, quyền sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích từ sáng kiến, bảo vệ người lao động sáng tạo trong môi trường công nghệ cao. Với nhóm lao động công nghệ, phúc lợi không chỉ là thu nhập, mà còn là cơ hội học tập, thăng tiến, được ghi nhận đóng góp và được bảo vệ trước rủi ro nghề nghiệp.
Chuyển đổi số sẽ tạo ra nhiều việc làm mới, nhưng cũng làm thay đổi hoặc thay thế nhiều việc làm cũ. Đây là thách thức lớn đối với người lao động trung niên, lao động trong các ngành sản xuất truyền thống, lao động kỹ thuật chưa được trang bị kỹ năng số. Nếu không có chiến lược đào tạo lại, một bộ phận người lao động có thể bị tụt lại trong chính nơi làm việc của mình.
Công đoàn cần đẩy mạnh phong trào học tập suốt đời trong đoàn viên, người lao động. Phong trào này không nên dừng ở lời vận động chung, mà cần có chương trình cụ thể: mỗi đoàn viên học thêm một kỹ năng số; mỗi tổ công đoàn có một sáng kiến công nghệ; mỗi doanh nghiệp có quỹ đào tạo lại; mỗi công đoàn cơ sở có danh sách nhóm lao động cần hỗ trợ kỹ năng.
Công đoàn cũng có thể phối hợp tổ chức các lớp học linh hoạt ngoài giờ làm, các khóa học trực tuyến, chương trình cố vấn nghề nghiệp, câu lạc bộ sáng kiến công nghệ, cuộc thi ý tưởng chuyển đổi số, diễn đàn “công nhân số”, “kỹ sư trẻ làm chủ công nghệ”. Những hoạt động này vừa tạo môi trường học tập, vừa khơi dậy tinh thần sáng tạo trong người lao động.
Đặc biệt, trong các doanh nghiệp sản xuất, Công đoàn có thể vận động người lao động tham gia cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ vào công việc hằng ngày. Một sáng kiến nhỏ giúp giảm lỗi sản phẩm, tiết kiệm năng lượng, tối ưu vận hành hay rút ngắn thời gian thao tác cũng là một bước chuyển đổi số từ cơ sở.
Khi người lao động được học tập, được trao cơ hội, được đãi ngộ xứng đáng và được làm việc trong môi trường khuyến khích sáng tạo, họ sẽ không chỉ là người vận hành công nghệ, mà còn trở thành chủ thể kiến tạo công nghệ. Đó cũng là con đường để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, để nền kinh tế vượt qua điểm nghẽn nhân lực và để Việt Nam tự tin hơn trong cuộc đua chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và công nghệ cao.
Đọc bài gốc tại đây.