Những sai lầm mà người nước ngoài dễ mắc phải tại Việt Nam

Tôi thường được hỏi: "Sau khi chuyển đến Việt Nam sinh sống và làm việc, bạn nhận ra những sai lầm nào mà người nước ngoài thường mắc phải?".

Là người đã làm việc nhiều năm trong lĩnh vực đào tạo và tư vấn liên văn hóa, tôi thường được hỏi: "Sau khi chuyển đến Việt Nam, những sai lầm nào người ta hay nhận ra là mình đã mắc phải?".

Từng trải qua cả hai vai trò - một người nước ngoài sinh sống và làm việc ở nước khác (expat) và một nhà đào tạo liên văn hóa (intercultural trainer), tôi nhận thấy nhiều sai lầm lặp đi lặp lại. Phần lớn trong số đó không đến từ thiếu năng lực hay thiện chí, mà từ việc đánh giá thấp sự khác biệt văn hóa trong đời sống và công việc hằng ngày.

Áp dụng máy móc "lăng kính văn hóa quen thuộc"

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người nước ngoài khi đến Việt Nam là áp đặt cách nghĩ và cách làm của quê hương mình lên môi trường mới.

Điều này thể hiện qua việc bày tỏ ý kiến quá trực diện, tranh luận chính trị công khai, sử dụng ngôn ngữ mạnh trong giao tiếp thường ngày, hay kỳ vọng mọi dịch vụ phải nhanh, rõ ràng và tức thì.

Trong khi đó, xã hội Việt Nam vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc của tôn ti trật tự, khoảng cách tuổi tác hay cấp bậc, văn hóa giữ thể diện và giao tiếp gián tiếp. Ở nhiều tình huống, sự vòng vo không phải là né tránh, mà là cách duy trì hài hòa trong các mối quan hệ.

Ngay cả những người nước ngoài đến từ các quốc gia châu Á cũng có thể gặp khó khăn, bởi dù cùng coi trọng thứ bậc, cách thể hiện và mức độ tại Việt Nam có những đặc thù riêng.

Một sai sót thường gặp là đưa các chủ đề chính trị nhạy cảm vào những cuộc trò chuyện đời thường, trong khi người Việt thường chỉ chia sẻ những vấn đề này với người thân hoặc khi đã có sự tin cậy nhất định.

Bên cạnh đó, sự khác biệt về quan niệm thời gian cũng dễ gây hiểu lầm. Kế hoạch có thể thay đổi vào phút chót, và khả năng thích nghi nhanh là điều khá phổ biến trong đời sống tại Việt Nam.

Gợi ý: Người mới đến nên dành thời gian quan sát trong giai đoạn đầu, lắng nghe nhiều hơn nói. Việc điều chỉnh phong cách giao tiếp và tránh áp dụng máy móc các mô hình quen thuộc từ nơi khác sẽ giúp xây dựng niềm tin nhanh hơn, cả trong công việc lẫn đời sống xã hội.

Những "quy tắc ngầm" dễ bị bỏ qua

Ngoài khác biệt trong tư duy, nhiều người nước ngoài gặp rắc rối vì không chú ý đến các chuẩn mực ứng xử không thành văn.

Trang phục là ví dụ điển hình. Khi đến chùa chiền, cơ sở tôn giáo hoặc nhà riêng, ăn mặc quá thoải mái – quần short ngắn, áo hở vai thường bị xem là thiếu tôn trọng.

Việc thể hiện tình cảm nơi công cộng cũng cần chừng mực. Nắm tay được chấp nhận, nhưng ôm hôn quá thân mật có thể khiến người xung quanh cảm thấy không thoải mái.

Trong giao tiếp, sự khiêm tốn và lễ phép được đánh giá cao. Khi đưa tiền hoặc quà cho người lớn tuổi, việc dùng hai tay và cúi nhẹ thể hiện sự tôn trọng. Ngược lại, những biểu hiện phô trương qua đồ hiệu, trang sức đắt tiền đôi khi không tạo được ấn tượng tích cực.

Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng là tháo giày, nón khi vào nhà, đặc biệt là những không gian có bàn thờ, vì nó gắn liền với đời sống tâm linh của người Việt.

Gợi ý: Những chi tiết tưởng chừng nhỏ này lại đóng vai trò lớn trong việc tạo thiện cảm. Thực hiện đúng giúp người nước ngoài hòa nhập tự nhiên hơn vào đời sống địa phương.

Tiếng Việt và mạng lưới quan hệ: yếu tố then chốt

Nhiều người mới đến cho rằng chỉ cần tiếng Anh là đủ. Trên thực tế, điều này chỉ phù hợp trong phạm vi hạn chế.

Không sử dụng được tiếng Việt, dù ở mức cơ bản, tạo ra khoảng cách lớn trong đời sống hằng ngày, từ thuê nhà, đi chợ, gọi xe đến tiếp cận dịch vụ y tế hay thủ tục hành chính.

Ngược lại, chỉ cần vài câu chào hỏi, cách xưng hô đúng hay biết các con số cơ bản cũng giúp người nước ngoài dễ kết nối và được đón nhận hơn. Nỗ lực học tiếng Việt thường tạo thiện cảm và xây dựng niềm tin nhanh chóng.

Song song với đó là mạng lưới quan hệ: bạn bè người Việt, cộng đồng người nước ngoài và các nhóm hỗ trợ. Đây là nguồn thông tin thực tế quan trọng, giúp người mới tránh được nhiều rủi ro không đáng có.

Gợi ý: Đầu tư vào học tiếng Việt và xây dựng mối quan hệ là hai yếu tố song hành, giúp người nước ngoài có trải nghiệm sống trọn vẹn và bền vững hơn tại Việt Nam.

Những rủi ro của "expat tự thân"

Không phải người nước ngoài nào cũng được doanh nghiệp cử sang làm việc. Nhiều người chủ động đến Việt Nam để kinh doanh, tìm việc hoặc làm việc từ xa, đồng nghĩa với việc phải tự lo toàn bộ vấn đề hậu cần: nhà ở, bảo hiểm, đi lại.

Một sai lầm thường gặp là cho rằng chi phí sinh hoạt thấp đồng nghĩa với ít rủi ro. Việc cắt giảm các khoản thiết yếu như bảo hiểm y tế, bảo hiểm xe máy có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng khi xảy ra tai nạn hoặc sự cố y tế.

Gợi ý: Bảo hiểm nên được xem là một phần bắt buộc trong kế hoạch sinh sống tại Việt Nam, không phải khoản "có thì tốt". Người nước ngoài cần lựa chọn gói bảo hiểm phù hợp với mục đích lưu trú - học tập, làm việc hay sinh sống lâu dài để tránh rủi ro tài chính về sau.

Thuê nhà và hợp đồng: không nên chủ quan

Thị trường thuê nhà tại Việt Nam tồn tại nhiều thỏa thuận không chính thức. Nếu thiếu kinh nghiệm, người mới đến dễ gặp tranh chấp do hợp đồng mơ hồ, không rõ trách nhiệm sửa chữa, bảo trì hay điều kiện chấm dứt hợp đồng.

Việc trả tiền mặt không có biên nhận, hoặc không kiểm tra kỹ tình trạng nhà trước khi thuê, cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Gợi ý: Nên thuê qua môi giới uy tín, xem nhà nhiều lần (kể cả ban đêm hoặc mùa mưa), ghi rõ điều khoản sửa chữa, bảo trì trong hợp đồng và lưu giữ đầy đủ chứng từ cho mọi giao dịch.

Từ sai lầm đến hòa nhập

Việt Nam được đánh giá cao không chỉ bởi chi phí và cơ hội, mà còn bởi sự ấm áp của con người. Với người nước ngoài, tránh được những sai lầm phổ biến sẽ giúp quá trình thích nghi diễn ra thuận lợi hơn.

Từ trải nghiệm từng sống và làm việc ở nước ngoài trước khi trở thành một nhà đào tạo và tư vấn liên văn hóa, tôi tin rằng với sự cởi mở và hiểu biết, Việt Nam không chỉ là nơi để sống, mà còn là nơi để gắn bó và phát triển lâu dài cho người nước ngoài.

Đọc bài gốc tại đây.