Khi việc tối ưu hóa cắt bỏ cơ hội để người trẻ phấn đấu và dần trưởng thành qua công việc thực, chúng ta không chỉ lấy đi việc làm, mà đã lấy đi con đường tựu thành của thế hệ nối tiếp.
Đầu năm 2016, câu chuyện một ga tàu nhỏ ở Hokkaido, Nhật Bản, bất ngờ lan khắp thế giới. Ga Kyu-Shirataki, nằm trên tuyến Sekihoku thuộc vùng Engaru hẻo lánh, chỉ còn bốn chuyến tàu ghé mỗi ngày, và hành khách thường xuyên duy nhất là Kana Harada - một nữ sinh trung học 17 tuổi đi tàu đến trường.
Truyền thông quốc tế đưa tin rằng công ty đường sắt JR Hokkaido đã duy trì ga này chỉ để phục vụ em và đóng ga đúng ngày em tốt nghiệp vào tháng 3 năm ấy.
Sự thật đằng sau có phần phức tạp hơn. Theo báo Asahi Shimbun, việc đóng ga trùng với lịch cập nhật lịch trình thường niên, và không có bằng chứng xác nhận ga được giữ lại chỉ vì một hành khách.
Nhưng điều đáng suy nghĩ là: Tại sao câu chuyện ấy chạm đến trái tim hàng triệu người? Tôi cho rằng vì nó chạm đến một khát khao sâu thẳm: Được sống trong một thế giới nơi cơ hội của một cá nhân - dù chỉ một người - vẫn được trân trọng, dù điều đó không "tối ưu" về nguồn lực.
Khát khao ấy đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết trong năm 2026 - kỷ nguyên của AI.
Khi "chuyến tàu nhập môn" bị xóa khỏi bảng giờ
10 ngành nghề có nguy cơ cao bị AI thay thế hoàn toàn trong tương laiĐỌC NGAY
Trong hai mươi năm làm giáo dục, tôi thấy rằng con người trưởng thành không phải chỉ qua sách vở mà qua lao động: Được giao việc thật, được phép sai, được có người đi trước quan sát và hướng dẫn. Một nhân viên trẻ cần những công việc "nhập môn" - tóm tắt cuộc họp, xử lý dữ liệu, soạn thảo báo cáo sơ bộ - không chỉ để hoàn thành nhiệm vụ, mà để có thời gian thấm nhập văn hóa tổ chức và dần phát triển phán đoán chuyên môn của riêng mình.
Giờ đây, AI có thể làm hầu hết những việc ấy và các tổ chức, dưới áp lực tối ưu hóa, đang nhanh chóng loại bỏ chính những "chuyến tàu nhập môn" đó.
Theo báo cáo của SignalFire năm 2025, tuyển dụng sinh viên mới ra trường tại các công ty công nghệ lớn đã giảm hơn 50% trong ba năm, sinh viên tốt nghiệp chỉ còn chiếm khoảng 7% tổng số tuyển dụng mới.
Tại Anh, tuyển dụng sinh viên công nghệ giảm 46% trong năm 2024. Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới cho biết 40% nhà tuyển dụng dự kiến cắt giảm nhân sự ở vị trí mà AI có thể tự động hóa. Hàng triệu người trẻ đang mất đi con đường bước vào nghề - nơi họ từng được mài giũa bởi người đi trước.
Nguy cơ bẻ gãy mối dây truyền thừa
Giáo sư Matt Beane tại Đại học California, Santa Barbara, đã dành hơn mười năm nghiên cứu vấn đề này. Trong cuốn "The Skill Code" (Mật mã kỹ năng, 2024), Beane chỉ ra rằng kỹ năng thực sự hình thành qua ba yếu tố: Thử thách, sự phức tạp và kết nối giữa người mới và chuyên gia. Khi công nghệ cho phép chuyên gia tự hoàn thành mọi việc, người mới bị đẩy ra ngoài.
Ví dụ, bác sĩ nội trú từng đứng cạnh bàn mổ học hỏi trực tiếp từ các phẫu thuật viên giàu kinh nghiệm, giờ ngồi ở góc phòng quan sát robot mổ qua màn hình. Beane cảnh báo: "Nhiều khi, các nhà lãnh đạo không nhận ra họ đang đạt năng suất cao hơn bằng việc bẻ gãy mối dây liên kết giữa chuyên gia và người mới".
Tôi tin rằng đây không chỉ là vấn đề doanh nghiệp, mà là vấn đề của cả nền văn minh. Suốt hàng ngàn năm, con người truyền thừa năng lực qua quan hệ thầy-trò, chuyên gia-người tập sự. Mối quan hệ ấy truyền không chỉ kiến thức mà cả phán đoán, trực giác, đạo đức nghề nghiệp - những thứ không mã hóa được thành thuật toán.
Khi tổ chức loại bỏ người mới khỏi quy trình thực tế, họ đang “mổ gà lấy trứng”. Năng suất hôm nay tăng, nhưng năm hay mười năm tới, ai đủ năng lực thay thế các chuyên gia nghỉ hưu?
Hoàn thành công việc hay hoàn thiện con người
Tư duy tối ưu hóa cực đoan ẩn chứa một nhầm lẫn nguy hiểm: Đồng nhất "hoàn thành công việc" với "hoàn thiện con người". AI hoàn thành công việc nhanh hơn, chính xác hơn, rẻ hơn. Nhưng AI không hoàn thiện con người được. Sự kiên nhẫn chỉ rèn được qua thất bại. Phán đoán chỉ mài giũa được qua hàng ngàn quyết định nhỏ. Trí tuệ cảm xúc chỉ hun đúc được qua tương giao thực tế. Tất cả chỉ hình thành khi con người có việc thật để làm, dù kém hiệu quả hơn máy.
Viktor Frankl, nhà tâm lý học hiện sinh người Áo, từng viết trong cuốn "Man's Search for Meaning" (Đi tìm lẽ sống) rằng: "Điều con người thực sự cần không phải trạng thái không căng thẳng, mà là sự phấn đấu và vật lộn vì một mục tiêu xứng đáng, một nhiệm vụ được tự do lựa chọn".
Hãy giữ lại chuyến tàu
Tôi không phản đối AI. Tôi phản đối việc tối ưu hóa mà quên mất con người không phải cấu kiện trong cỗ máy. Cấu kiện kém hiệu quả có thể thay thế nhưng con người kém kinh nghiệm cần được hướng dẫn và trao cơ hội.
Mỗi tổ chức, mỗi chuyên gia dày dạn đều có thể giữ lại một vài "chuyến tàu" cho người đến sau: Giao cho nhân viên trẻ phần việc thật thay vì giao hết cho AI, dành thời gian hướng dẫn dù mất thêm công sức, chấp nhận sai sót như cái giá cần thiết để nuôi dưỡng thế hệ kế tiếp.
Tối ưu hóa cực đoan đối xử với con người như “linh kiện máy móc”: kém hiệu quả hơn AI thì loại bỏ. Nhưng là con người, chúng ta cần đối xử với con người như những con người thật thụ: Trao cho họ con đường, dù kém tối ưu, để đến được nơi mình đang đứng. Tôi mừng vì Việt Nam vừa thông qua luật về AI có cân nhắc đến những vấn đề này.
Vậy, trong những quyết định sắp tới - với tổ chức, với đồng nghiệp trẻ, với chính con cái mình, bạn có đang giữ lại chuyến tàu “kém tối ưu” cho những người cần nó để đi đến tương lai?
Đọc bài gốc tại đây.