Sau nhiều đợt tăng cường tuần tra, xử lý vi phạm, trật tự lòng đường, vỉa hè ở TP.HCM đã có những chuyển biến tích cực. Những "điểm nóng" quanh các chợ, những đường thường bị lấn chiếm nay đã thông thoáng hơn trông thấy.
Người đi bộ có chỗ đi thuận lợi hơn, xe cộ đỡ xung đột. Nhưng thực tế cũng cho thấy một nghịch lý quen thuộc: khi lực lượng còn túc trực, trật tự được giữ; khi nhịp kiểm tra thưa đi, vỉa hè bị "lấn" trở lại.
Vỉa hè không phải "sân nhà"
Căn nguyên sâu xa của tình trạng lấn chiếm nằm ở nhận thức. Nhiều hộ kinh doanh mặt tiền mặc định vỉa hè phía trước nhà là phần được dùng để xe, bày bàn ghế, đặt chậu kiểng làm ranh giới, thậm chí cấm xe khác đậu.
Khi quyền lợi cá nhân được ưu tiên hơn quyền đi lại an toàn của cộng đồng, xung đột là tất yếu. Người đi bộ - đặc biệt là người già, trẻ em, người khuyết tật - buộc phải xuống lòng đường, đối diện rủi ro tai nạn.
Ở các đô thị văn minh, ranh giới rất rõ: từ cửa nhà trở vào là tài sản riêng; từ cửa nhà trở ra là không gian công cộng. Kinh doanh muốn sử dụng phần công cộng phải có phép, có phí, có điều kiện và có chế tài. Khi nguyên tắc này không được quán triệt, việc "ra quân" chỉ giải quyết phần ngọn.
Xử phạt là cần thiết để tạo răn đe nhưng nếu coi đó là công cụ duy nhất thì hiệu quả sẽ ngắn hạn. Thực tế phản ảnh của người dân cho thấy nhiều cơ sở "né" bằng cách đẩy bàn ghế ra nửa mét, thấy kiểm tra thì kéo vào; vài ngày sau lại tái diễn. Mức phạt nếu thấp, chi phí vi phạm nhỏ hơn lợi ích kinh doanh thì vi phạm sẽ tiếp tục.
Vì vậy ngoài việc tăng mức phạt với các hành vi cố tình tái phạm, cần thiết kế lại cách quản lý. Kẻ vạch rõ phần để xe hai bánh, phần dành cho người đi bộ (tối thiểu 1,5m), công bố công khai, áp dụng thống nhất, xử lý "phạt nguội" bằng camera để giảm phụ thuộc vào con người. Khi quy định rõ ràng và được giám sát liên tục, hành vi sai sẽ tự điều chỉnh.
Giải bài toán hạ tầng và sinh kế
Một nỗi lo phổ biến là nếu không cho đậu xe trên vỉa hè, khách đến nhà để xe ở đâu? Đây là câu hỏi hợp lý. Việc sử dụng vỉa hè không thể tách rời hạ tầng đỗ xe. TP cần tăng tốc xây dựng bãi đỗ xe công cộng, đặc biệt quanh chợ, trường học, bệnh viện, khu thương mại; đồng thời khuyến khích mô hình bãi xe nhỏ, phân tán, kết nối thuận tiện với điểm đến.
Với kinh doanh mặt tiền, cần đưa điều kiện chỗ để xe vào ngay khâu cấp phép. Kinh doanh là quyền nhưng sử dụng không gian công cộng phải có trách nhiệm. Những cơ sở để khách đậu xe tràn ra vỉa hè cần chịu chế tài cao để chấm dứt thói quen "đẩy rủi ro" sang người đi bộ.
Song song chấn chỉnh và xử phạt là câu chuyện sinh kế. Với buôn gánh bán bưng, cần bố trí khu vực buôn bán theo giờ, theo tuyến; khôi phục và nâng cấp không gian chợ truyền thống hoặc hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh doanh phù hợp quy hoạch. Có vậy trật tự đô thị mới bền vững.
Đối thoại với tiểu thương là cần thiết nhưng mục tiêu không phải là "nới" luật mà là tạo đồng thuận trong cách thực thi. TP cần lắng nghe các kiến nghị chính đáng (vị trí đậu xe, giờ giao hàng, lối tiếp cận cho người khuyết tật...), đồng thời giữ nguyên tắc cốt lõi: vỉa hè ưu tiên người đi bộ. Đối thoại tốt giúp chính sách đi vào đời sống; thỏa hiệp với vi phạm sẽ làm luật mất hiệu lực.
Tăng thêm những "tai mắt" đô thị
Việc mở rộng camera tích hợp trí tuệ nhân tạo, cơ sở dữ liệu dùng chung, các ứng dụng tiếp nhận phản ảnh... là hướng đi đúng. Công nghệ giúp giám sát liên tục, khách quan, giảm "nhờn luật", giảm áp lực cho lực lượng cơ sở. Quan trọng hơn, dữ liệu cho phép phân tích điểm nóng, dự báo nguy cơ, điều tiết linh hoạt thay vì xử lý bị động.
Quy trình phạt nguội phải được thông tin rõ. Các kênh phản ảnh khác (đường dây nóng, app...) phải dễ dùng và có hồi âm; dữ liệu phải được chia sẻ để các ngành phối hợp. Khi người dân thấy phản ảnh của mình được xử lý, họ sẽ trở thành "tai mắt" tích cực của đô thị.
Có phê bình, có khen thưởng
Điều quan trọng nhất: lập lại trật tự vỉa hè là nhiệm vụ lâu dài, phân rõ trách nhiệm từng cấp, duy trì kiểm tra định kỳ, xử lý dứt điểm tái lấn chiếm, khen thưởng khu phố làm tốt, phê bình nơi buông lỏng. Khi kỷ luật được duy trì đều đặn, thói quen xã hội sẽ thay đổi.
Vỉa hè không chỉ là bề mặt bê tông. Đó là thước đo văn minh đô thị, là không gian an toàn cho người yếu thế, là phần nối giữa đời sống kinh tế và quyền đi lại. TP.HCM đã có những bước tiến đáng ghi nhận, thách thức còn lại là giữ cho trật tự ấy không trượt lùi.
Muốn vậy, cần một gói giải pháp đồng bộ: luật rõ - phạt nghiêm - hạ tầng đủ - công nghệ mạnh - sinh kế bền - đối thoại chân thành. Khi mọi mảnh ghép khớp lại, vỉa hè sẽ không còn là "của riêng", người đi bộ không phải "né" và đô thị sẽ vận hành trật tự một cách tự nhiên, bền vững.
Đọc bài gốc tại đây.