Vàng và lửa

Một lần đưa mẹ tôi đi dạo quanh chợ Bến Thành, đến Cửa Tây, bà chợt hỏi: 'Tiệm vàng Kim Thành đâu rồi?'.

Năm ấy, mẹ tôi 85 tuổi, đầu óc kém minh mẫn, nhưng khi thăm lại chốn cũ, trong làn sương mờ ký ức của bà vẫn hiện lên hình ảnh thương hiệu "vang bóng một thời".

Mẹ tôi nhớ tiệm Kim Thành không phải vì thường mua đồ trang sức. Chẳng phải tiểu thư "cành vàng lá ngọc" hay mệnh phụ giàu sang, bà vốn chỉ là một tiểu thương chợ Bàn Cờ, sống ở khu lao động mà người ta thường gọi "buôn thúng bán bưng".

Thế nhưng, cũng như bao phụ nữ tần tảo kiếm sống ở Sài Gòn, hễ ky cóp được đồng nào, bà lại mua một phân vàng, rồi góp thành một chỉ, rồi "tích tiểu thành đại" lâu lắm mới đổi thành một lượng vàng, để dành chi xài cho chuyện lớn. Những lần mua - đổi vàng ấy, mẹ tôi cũng như nhiều người đều tin tưởng đến ngay tiệm Kim Thành "chính hiệu" bên hông chợ Bến Thành.

"Bảo vật" thời khốn khó

Hơn 30 năm nay thì thương hiệu vàng miếng phổ biến nhất ở Việt Nam là SJC 4 số 9. Uy tín vàng miếng SJC lan xa đến mức từ thương hiệu của một công ty đã trở thành thương hiệu của quốc gia.

Còn khi xưa, không cần chính quyền công nhận, ở miền Nam vào khoảng thập niên 1940-1950 trở đi, vàng gì do nhà Kim Thành sản xuất được coi là số 1. Ngày ấy, người dân gọi là "vàng lá" bởi một "lượng vàng" (37,5g) bao gồm hai miếng vàng hình chữ nhật (mỗi miếng 15g) và một nửa miếng (7,5g).

Cả ba được ép mỏng trông như chiếc lá lấp lánh. Năm 1976, lúc mới 14 tuổi, thật hồi hộp, lần đầu tôi được thấy và cầm trên tay vàng lá Kim Thành. Từ một chiếc ví xoàng xĩnh được giấu kỹ ở đâu đó, mẹ tôi lấy ra miếng vàng để mua nhà.

Bấy lâu, chúng tôi ở nhờ nhà bà ngoại, nay khoản dành dụm của mẹ đã đủ mua một căn nhà nhỏ 3x10m trong xóm chợ Bàn Cờ với giá hai lượng vàng. Trước lúc đem giao, bà bần thần mở gói vàng ra ngắm nghía, lưu luyến món đồ "gia bảo" trước lúc chia tay.

Cả hai lượng vàng đều được gói trong giấy dầu màu vàng sậm, trông như hai cây bài "tam cúc" đầy quyến rũ. Trên mặt giấy có in dòng chữ lớn "Kim Thành" không dấu và chữ tiếng Pháp "OR PUR" nghĩa là "vàng ròng", bên dưới có dòng chữ nhỏ ghi Saigon, Hanoi, Hongkong và Phnompenh, rồi có thêm một hàng chữ Tàu nữa - với tôi lúc đó là rất ngộ nghĩnh.

Những hàng chữ được in màu đỏ như son, trông càng uy nghi trên nền giấy vàng. Bên trong bao giấy, mỗi lá vàng đều được khắc chữ y như thế. Ô la la, dù là hàng Việt nhưng vàng lá Kim Thành được lưu hành xuyên biên giới, đặc biệt là trong thế giới Hoa ngữ mênh mông.

Lúc ấy, đầu óc con nít của tôi chẳng rõ và cũng không để ý giá nhà bằng vàng như vậy là đắt hay rẻ, cũng chẳng thắc mắc tại sao không trả bằng tiền mà phải cậy đến vàng. Tôi khi ấy chỉ thỏa trí tò mò vì được thấy và được chạm tay vào vật mà người lớn đã khổ công cất giấu, không hề nghĩ hai lượng vàng Kim Thành là công sức chắt chiu từ bao mồ hôi, công sức hàng chục năm của mẹ!

Giờ đây, khi nghe mẹ nhắc tiệm vàng Kim Thành, tôi vừa tiếc nuối chuyện xưa, vừa giật mình nhận ra ngay cái chữ "lượng" vàng, ngoài Bắc gọi là "lạng", đã hô biến đâu rồi. Lạ chưa, nhiều thập niên qua và hiện tại chữ dùng trên cửa miệng và trên giấy khi nói về vàng lại là "cây", thay cho "lượng" và "lạng" thuở xưa.

Nghiễm nhiên, hình tượng "cây vàng" hóa thành chữ nghĩa quen dùng trong giao dịch làm ăn, có khi còn lên cả văn bản hợp đồng. Chèn đéc ơi, tại sao vàng là kim loại mà thành ra thảo mộc?

"Cây vàng" - chuyện buồn phôi pha

Liên quan đến gốc tích từ "cây", chắc nhiều người tuổi lục tuần trở lên chưa quên những câu chuyện đau buồn. Sau chiến tranh, từ khoảng 1977-1978 trở đi, trong tình cảnh khó khăn nhiều mặt, phong trào vượt biên đã phát sinh.

Nhiều người bỏ ra nước ngoài đều cần vàng để "mua suất" trên những con tàu "một đi không trở lại", để chi tiêu dọc đường và nếu có thể, còn làm vốn lập nghiệp nơi đất khách. Trong khi ấy, đô la Mỹ và vàng đều là "hàng cấm", việc vượt biên lại càng phi pháp.

Có lẽ đó là lý do ra đời trong âm thầm từ tiếng lóng "cây" thay cho "lượng" vàng. Chỉ một chữ thôi đã đủ hình dung vai trò của vàng vào thời kỳ khắc nghiệt ấy.

Những năm tháng đó, chú Năm của tôi cùng vợ vừa học nghề thợ bạc, vừa mở "tủ vàng" ở chợ Vườn Chuối. Nhà nước không cho phép mua bán vàng nên các "tiệm" đều hóa thân thành "tủ" trong chợ. "Tủ" nào cũng nhận gia công và bán đồ trang sức nhưng thực chất là mua bán vàng và đổi đô la.

Trong chỗ thân tình, ông tiết lộ vàng lá được thợ bạc "đánh" ra vàng nhẫn, từng chỉ một để người mua dễ cất giữ trong người. Ly kỳ hơn, ông cho biết ở Chợ Lớn người ta còn làm "cây giả" với nhãn hiệu Kim Thành và trọng lượng y xì nhưng chất lượng không đủ. Số "vàng dỏm" này có thể nhét trong đế dép "sa-bô", thứ dép có đế thật dày - "made in Cholon" và sử dụng trong những "trường hợp đối đế".

Tôi còn được nghe kể thương hiệu vàng lá nổi tiếng nhất ở Hà Nội là Lion-Sư Tử. Song từ năm 1975 do chính sách nhà nước độc quyền, thương hiệu "sư tử" oai vệ đã lặng lẽ "bốc hơi". Vàng Kim Thành cũng chung số phận trong phong trào "cải tạo tư sản" cuối thập niên 1970.

Mấy năm trước, khi đi khảo sát dãy nhà phố cổ kính trước Cửa Tây chợ Bến Thành, tôi có ý tìm căn nhà của tiệm Kim Thành mà mẹ đã nhắc. Ngẫu nhiên, khi lên lầu của một căn phố, tôi gặp một người cháu của ông chủ bánh trung thu Đông Hưng Viên lừng danh xa xưa.

Anh cho biết tiệm Kim Thành chỉ cách nhà mình mấy căn, đều là người gốc Hoa nên thường giao thiệp với nhau. Anh còn nhớ rõ năm 1978, nửa đêm thấy người nhà Kim Thành ôm vàng, leo lên trần nhà - vốn dĩ liên thông cả dãy phố - để trốn.

Kể từ ấy, cả hai thương hiệu Đông Hưng Viên và Kim Thành cũng như nhiều thương hiệu kinh tế tư nhân đều phải ngậm ngùi giã biệt thương trường và đời sống xã hội. Sau thời kỳ đổi mới 1986, nhiều thương hiệu đã khôi phục trở lại nhưng không biết những người của nhà Kim Thành đã lưu lạc nơi đâu?

Hôm nay kinh tế tư nhân đang được nhìn nhận lại đúng vai trò chủ lực của nền kinh tế xã hội, nhớ lại một thời nhiều chuyện buồn là để khẳng định những bế tắc ấy không thể trở lại.

"Chơi vàng" đã có mấy ai…

Cứ tưởng chừng sẽ không còn được gặp lại kỷ vật vàng lá Kim Thành khi thời nay "cây vàng" đã hóa thành vàng miếng xinh xắn, được bọc plastic cẩn thận, thế nhưng khi biết tôi hay tìm tòi và viết về Sài Gòn cũ mới, một đồng môn trường Petrus Ký xưa (tức THPT chuyên Lê Hồng Phong TP.HCM) đã giới thiệu một nhà sưu tập vàng trong nhóm "chơi hàng xưa" của anh.

Nhà sưu tập La Hưng mới ngoài 40 tuổi, nguyên là thợ bạc gốc Hoa ở chợ An Đông. Anh có thú chơi hiếm có khó tìm: sưu tầm các loại vàng lá, vàng miếng đã phát hành từ thế kỷ trước cùng đủ loại hóa đơn, biên nhận, tờ quảng cáo, hình ảnh của các tiệm kim hoàn và công ty vàng bạc Việt Nam qua nhiều thời kỳ.

Sau một vài lần trò chuyện về dòng đời và cùng la cà phố phường Sài Gòn - Chợ Lớn, La Hưng đã thân mật hé lộ cho tôi thấy "kho báu" của mình. Trước nhất là 10 "cây" vàng Kim Thành có tuổi đời 60-70 năm, tất cả còn nguyên trong giấy dầu như tôi từng được chạm tay lần đầu năm xưa.

Anh chỉ tôi xem và giải thích các "chữ Tàu" trên giấy và trên lá vàng: là tên tiệm vàng sản xuất và tên gọi của 4 thành phố mà tiệm có quan hệ mua bán xuất khẩu. Ngoài ra, còn có bốn chữ - nghĩa là "vàng đỏ" (tức vàng đầy đủ 24 cara, bây giờ gọi là bốn số chín) và "vàng y" (tức "vàng Tây" 18 cara). Hai từ "vàng đỏ" và "vàng y" hầu như đã "thất truyền" cùng với vàng lá Kim Thành.

La Hưng còn chỉ tôi xem trên từng miếng vàng, dưới chữ Kim Thành có một lằn rạch tạo hình nhấp nhô, nét to hoặc nét nhỏ tùy loại. Dân trong nghề gọi đấy là ký hiệu "núi lớn, núi trung, núi nhỏ" để chỉ "độ tuổi", nghĩa là phần trăm vàng nguyên chất.

Khi xưa chưa có máy quang phổ, người ta tính "tuổi vàng" bằng cách cân trọng lượng, hay "đánh đá" để xem màu sắc của vàng. Nhà Kim Thành có sáng kiến tạo thêm ký hiệu "núi", là một cách bảo chứng. Cùng thời với Kim Thành, ở miền Nam còn có nhiều thương hiệu vàng lá khác nhưng Kim Thành nổi lên hàng đầu bởi họ luôn đảm bảo chất lượng và có các kỹ xảo tiếp thị tinh tế.

Ngoài vàng Kim Thành, La Hưng còn có đủ bộ các loại vàng miếng sản xuất từ những năm 1980 trở đi, kèm với hóa đơn cụ thể. Anh còn "chơi" cả vàng miếng mang thương hiệu Việt Nam sản xuất tại Mỹ, đang lưu hành trong cộng đồng hải ngoại.

Chưa kể, anh "chơi luôn" một bộ các đồng tiền bằng vàng do các ngân hàng và công ty vàng bạc quốc doanh sản xuất số lượng hạn chế trong các dịp kỷ niệm đặc biệt. Giá trị cao nhất trong bộ sưu tập này là đồng tiền vàng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long với giá cách đây 5 năm đã hơn 40 triệu đồng.

Từng là thợ bạc, La Hưng ngưỡng mộ và thích thú tìm hiểu kỹ thuật và mỹ thuật trong chế tạo sản phẩm vàng. Là dân kinh doanh, anh tâm sự: vàng là thứ sinh lợi lâu dài nhưng đừng coi vàng là "Thượng đế" hay là đồ chưng diện chứng tỏ đẳng cấp.

"Chơi vàng" như kiểu nhà sưu tập La Hưng là một thú chơi tao nhã dù kỳ công và tốn kém, khác hẳn thú khoe vàng từ đầu tóc xuống tay chân như một vài người từng gây ồn ào.

Những năm gần đây, trên mạng xã hội cũng như đời thường xuất hiện nhiều người thích khoe của: vàng, kim cương, ngọc ngà hoặc "đập hộp", "khoe bill", khoa trương các thứ đắt giá để tự tôn vinh mình là giới "thượng lưu", không những ảnh hưởng không tốt đến người theo dõi, gây ngộ nhận về giá trị cho giới trẻ, mà còn dẫn nhiều hệ lụy xấu đến chính bản thân mình.

Đọc bài gốc tại đây.