Đại ngàn về với đại dương một nhà

Kon Tum sáp nhập với Quảng Ngãi, Gia Lai hợp nhất với Bình Định tạo nên một cửa ngõ thông thương từ đại ngàn tới đại dương. Lật mở sử liệu thấy rõ vệt giao thương này đã tồn tại từ lâu.

Những "con đường muối" xưa cũ nay dần hiện diện để núi cao nối liền biển sâu, bứt tốc phát triển.

Những ngày cuối năm 2025, tuyến đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku được tỉnh Gia Lai chuẩn bị các thủ tục cuối cùng để khởi công bằng những xẻng đất đầu tiên. 

Còn tại Quảng Ngãi, cao tốc Quảng Ngãi - Bờ Y đã được thiết kế và sẽ thực hiện trong năm 2026. Những con đường chiến lược mở ra vận hội mới cho hai vùng đất cũ: duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Tiếng vọng từ quá khứ

Sáng 15-4-2025, sương Măng Đen phủ mờ ngọn thông nhưng hội trường nơi Ban Thường vụ hai tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum họp bàn phương án sáp nhập lại ấm như một cuộc sum họp. Nguyên Bí thư Tỉnh ủy Kon Tum cũ Dương Văn Trang và một số cán bộ giới thiệu dòng tộc mình gốc Quảng Ngãi, tiếng cười rộn lên, làm không khí càng thêm thân quen.

Sự thân quen đó không chỉ là cảm xúc. Nó là tiếng vọng của lịch sử, của hàng trăm năm giao thương giữa vùng Tây Nguyên nối liền duyên hải.

"Tah ia klũ" - đường muối nối hai miền xuôi ngược đã hình thành từ thăm thẳm cũ xưa. Tư liệu của nhà dân tộc học G. Condominas (Nous avons mangé la forêt, 1957) và nghiên cứu của Georges Maspéro dẫn rõ: từ hàng trăm năm trước người H're ở Quảng Ngãi đã gùi muối, cá khô băng rừng lên vùng Bahnar, Xơ Đăng (Kon Tum) buôn bán, đổi lấy lâm sản. Những lối mòn cổ mang tên "tah ia klũ" kéo dài hàng chục ngày, nơi mỗi chuyến đi luôn trở về với mùi mật ong và gùi đầy song mây.

Trong "Đại Nam nhất thống chí", quan triều Nguyễn cũng ghi vùng "Thượng đạo Quảng Ngãi - Thượng đạo Công Tâm" có cư dân "hỗ tương giao dịch". Ngọn núi tưởng là ranh giới, nhưng thực ra chỉ khuất đi một mạng lưới giao thương đã tồn tại hàng thế kỷ.

Mối giao thương nối đại ngàn với đại dương hiện rõ với vai trò của thương cảng Thu Xà - như mối lương duyên giữa rừng Kon Tum và biển Quảng Ngãi. Các nghiên cứu của Léopold Cadière và Monographie de la province de Quang-Ngai (1930) mô tả Thu Xà là cửa ngõ để sản vật Kon Tum hòa vào dòng thương mại ven biển miền Trung.

Từ trầm hương, sáp ong, mây song đến gỗ quý, tất cả theo chân người H're, Bahnar xuống đồng bằng, nhập vào những phiên chợ tấp nập ở thương cảng xưa. Rừng nuôi biển, biển nuôi rừng, mạch sống này nối liền tự nhiên như hơi thở.

Sang đầu thế kỷ XX, hồ sơ của Résident de Kontum cho thấy nhiều dòng họ H're từ Ba Tơ, Sơn Hà di cư lên Kon Tum, lập làng, dựng rẫy. Khi người Pháp khảo sát tuyến Quảng Ngãi - Kon Tum (tiền thân quốc lộ 24 ngày nay), phần lớn phu khuân vác là người Quảng. Họ mở đường rồi ở lại, để lại những thôn nhỏ giữa rừng đặc quánh giọng Quảng.

Sau 1975, làn sóng di cư tự phát tiếp tục đổ lên Tây Nguyên. Người Quảng Ngãi lập làng khắp đại ngàn Kon Tum là minh chứng rằng sự gắn bó này không chỉ trong sách sử mà hiện diện ngay trong từng nóc nhà.

Không chỉ Quảng Ngãi - Kon Tum có mạch nối của miền Trung - Tây Nguyên mà Gia Lai - Bình Định cũng thế. Tại đèo An Khê, ranh giới giữa Bình Định và Gia Lai, lịch sử mở đất cũng mang nhịp điệu tương tự.

Từ thung lũng sông Kôn nhìn lên đèo An Khê, khó hình dung nơi này từng là chốt chặn hiểm trở nhất nối duyên hải với cao nguyên. Trong chuyến khảo sát ngày 14-12-1885, Công sứ Quy Nhơn Auguste Eugène Navelle ghi lại hành trình đầy gian nan: mất 3 giờ leo đến đỉnh đèo cao 450 mét, rồi thêm 6 giờ vượt rừng để tới được Tây Nguyên.

Con đường từng làm kiệt sức người mở cõi, giờ chỉ còn 20 phút ô tô, báo hiệu thời đại kết nối mới khi cao tốc xuyên núi hình thành.

Nhưng An Khê không chỉ là con đèo. Rất sớm, nơi đây đã trở thành trung tâm giao thương miền ngược - miền xuôi, nơi người Kinh gặp các tộc bản địa để đổi nông cụ, mắm muối lấy mật ong, ngà voi, sản vật rừng.

Chính tầm quan trọng ấy khiến triều đình Huế từ năm 1864 tổ chức các đợt di dân lên khai khẩn. Sau hai lần thất bại, đợt thứ ba (1877 - 1885) do quan kinh lý Phan Văn Điển dẫn dắt đã thành công, đưa 590 hộ lên định cư, khai phá 854 mẫu ruộng, hình thành cơ cấu tương đương một huyện trên cao nguyên.

Nhà nghiên cứu Andrew Hardy, Viện Viễn đông Bác Cổ Pháp, nhận định đây là lần đầu tiên người Việt chính thức mở đầu cho các làn sóng di dân lên Tây Nguyên sau này, từ chương trình Dinh điền đến kinh tế mới.

Từ những bước chân gian nan của Navelle, từ những ngôi làng đầu tiên của người Kinh trên đất cao, có thể thấy rõ: An Khê chính là chiếc cầu nối lịch sử, kết rừng với biển, gắn miền xuôi với miền ngược suốt hơn một thế kỷ qua.

Cung đường hiểm trở qua đèo An Khê xưa, nay chỉ chưa đến 1 giờ để vượt qua bằng ô tô. Nhưng ý nghĩa của con đường thì không hề thay đổi, đó là đường nối người, nối văn hóa, nối vận mệnh.

Nếu vùng đất Quảng Ngãi - Kon Tum trong quá khứ có thương cảng Thu Xà thì vùng đất Gia Lai - Bình Định có thương cảng Thị Nại hình thành từ khoảng thế kỷ XI dưới thời Champa, khi kinh đô Vijaya (thành Đồ Bàn) mở ra cửa biển để giao thương với Trung Quốc, Ấn Độ, Java và các hải quốc Đông Nam Á.

Trong suốt thế kỷ XII - XIV, Thị Nại là một trong những thương cảng quốc tế sầm uất nhất Champa, trung chuyển hàng hóa từ nội địa Trường Sơn - Tây Nguyên như trầm hương, sáp ong, gỗ quý, ngà voi xuống biển và đưa muối, vải, đồ sắt vào miền núi.

Sau năm 1471, Đại Việt tiếp quản và tiếp tục khai thác vai trò cảng thương mại, duy trì luồng trao đổi giữa đồng bằng ven biển, vùng thượng đạo và các tuyến hàng hải quốc tế. Nhờ sự kết nối rừng - biển này, Thị Nại trở thành đầu mối giao thương liên vùng suốt gần một thiên niên kỷ.

Tây Nguyên ra biển lớn

Giàu lên từ biển không phải là khái niệm trừu tượng mà đó là thực tế trên toàn thế giới, Việt Nam cũng không ngoại lệ.

Năm 1975, đất nước thống nhất, nhưng Tây Nguyên và duyên hải miền Trung vẫn tồn tại như hai tiểu vùng tách biệt. Dãy Trường Sơn Nam là đường phân chia tự nhiên, những tỉnh miền núi và các tỉnh ven biển được thiết lập theo mô hình quản trị phù hợp với thời kỳ đường sá ít ỏi, phương tiện thô sơ, thông tin liên lạc hạn chế.

Cùng với nhịp phát triển mạnh mẽ của đất nước, cán cân vùng miền bắt đầu thay đổi. Tây Nguyên - nơi từng là "miền đất hứa" hút dòng di dân từ những miền biển - lại chậm chân so với vùng duyên hải phía Đông.

Vài chục năm trước, những người rời quê Quảng Ngãi, Bình Định lên cao nguyên lập nghiệp vẫn xem mảnh đất đỏ bazan là nơi đủ sức đổi đời. Hiện tại, khi trở về quê cũ, họ không khỏi ngỡ ngàng trước tốc độ phát triển thần tốc của vùng ven biển.

Lợi thế có biển khiến các tỉnh duyên hải bứt phá rõ rệt. Biển mang lại cảng, mang lại tuyến giao thương toàn cầu, kéo theo công nghiệp nặng, sản xuất chế tạo, du lịch - dịch vụ, tạo chu kỳ tăng trưởng bền vững.

Năm 2024, trước khi sáp nhập, thu ngân sách Quảng Ngãi là 29.500 tỉ đồng, Bình Định 15.600 tỉ đồng, vượt rất xa vùng cao Gia Lai, Kon Tum trù phú khi thu ngân sách hai tỉnh lần lượt là 6.300 tỉ đồng và 4.600 tỉ đồng. Con số biết nói khi vùng khô khan, bão gió như duyên hải, nhờ biển mà trỗi dậy mạnh mẽ.

Đưa Tây Nguyên trù phú cà phê, sầu riêng, cao su... ra biển lớn chẳng phải là vấn đề khó. Từ ngày 1-7-2025, công cuộc sáp nhập tỉnh hoàn tất, tất cả các tỉnh Tây Nguyên đã có biển. Cửa khẩu - cao nguyên - biển là chuỗi phát triển tất yếu, thủ tục hành chính được thống nhất, quy hoạch không bị chia cắt. Vận hội mới được mở ra.

Rầm rập và trách nhiệm, ngay sau khi sáp nhập, ông Nguyễn Hoàng Giang, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi, nhận thấy giao thông là vấn đề ngăn cách nên cùng lúc yêu cầu Sở Xây dựng sẵn sàng thủ tục cho mở rộng quốc lộ 24 và ngay lập tức hoàn tất đền bù, giải phóng mặt bằng cho tuyến cao tốc trong mơ nối cảng Dung Quất với cửa khẩu Bờ Y.

"Phải khẩn trương, làm đến đâu chắc đến đó. Phải mở đường để tận dụng hết lợi thế của tỉnh Quảng Ngãi sau khi sáp nhập, quá nhiều tiềm năng ở phía Tây chưa tận dụng hết", ông Giang nói. Gia Lai cũng cấp tốc "mở đường ra biển" bằng tuyến cao tốc kết nối.

Trong dòng xe container nối dài ở cảng Quy Nhơn hôm nay, người ta dễ dàng cảm nhận nhịp đập kinh tế đang chuyển mình. Đây là một trong 10 cảng lớn nhất Việt Nam, đón tàu ra vào quanh năm.

Mỗi năm, cảng xử lý hơn 12 triệu tấn hàng hóa, phần lớn là hàng xuất khẩu. Nhưng sức hút của Quy Nhơn không chỉ nằm ở vị trí cửa ngõ của Nam Trung Bộ - Tây Nguyên mà còn là tuyến ra biển của hàng hóa từ Đông Bắc Campuchia, Nam Lào và một phần Thái Lan.

Ở cửa khẩu Bờ Y, chúng tôi gặp tài xế Nguyễn Đức Chính đang làm thủ tục để xe container của mình qua nước bạn Lào. Anh kể: "Bốn tỉnh trù phú nhất Lào nằm ở phía nam, nhưng lâu nay, chúng tôi thu mua nông lâm sản đều đi về cửa khẩu Lao Bảo, rồi vòng vào cảng Chân Mây (Huế) để xuất hàng. Nếu mở rộng quốc lộ 24 và có thêm đường cao tốc nối cửa khẩu Bờ Y với cảng Dung Quất, chúng tôi sẽ chọn ngay. Đường gần hơn, giảm rất nhiều chi phí và thời gian".

Khi Gia Lai - Bình Định sáp nhập thành tỉnh Gia Lai và tuyến cao tốc Quy Nhơn - Pleiku khởi công, cảng Quy Nhơn sẽ trở thành "đòn bẩy" để hàng hóa cao nguyên ra biển nhanh nhất, ngắn nhất, rẻ nhất.

Một dòng chảy thương mại mới được hình thành mạnh mẽ. Quốc lộ 24 và quốc lộ 19 từ khi sáp nhập tỉnh đã trở nên đông đúc, nhộn nhịp. Thống kê của chính quyền hai địa phương, chỉ vài tháng, lưu lượng đi lại của hai tuyến quốc lộ này đã vượt 100% so với trước sáp nhập. Dĩ nhiên rồi, trong dòng xe ấy, có những xe container, xe tải chở nông sản từ Lào, Campuchia về hai cảng biển Dung Quất, Quy Nhơn.

Hành lang kinh tế Đông - Tây từng được xem là mảnh ghép còn dang dở. Bờ Y, Lệ Thanh là "cửa sổ" của Việt Nam nhìn ra tam giác Lào - Campuchia - Việt Nam, nhưng thiếu một cảng nước sâu gần để hoàn thiện chuỗi logistics. Cảng Dung Quất, Quy Nhơn, hai cảng biển nước sâu lớn nhất miền Trung, đón tàu 70.000 - 100.000 tấn nay trở thành cửa biển của toàn Tây Nguyên. Hàng hóa đi thẳng tới cảng, trong khi vùng biển có nguồn hàng ổn định từ khu kinh tế cửa khẩu, giảm phụ thuộc vào công nghiệp nặng.

Rừng nuôi biển, biển giữ rừng, công nghiệp và nông nghiệp giờ nương tựa vào nhau, song hành đi tới.

Đọc bài gốc tại đây.