Tùng Dương, Dương Edward, Anh Tú, Hoàng Hải cover '50 năm về sau'. Trước đó Hiền Hồ, Hoài Lâm cover 'Hôn lễ của em'; Phan Đinh Tùng, Nguyên Vũ, Anh Quân, cover 'Say một đời vì em'.
Nhiều bản nhạc khác do trí tuệ nhân tạo (AI) thể hiện cũng được nghe nhiều thời gian qua như: Được, Anh đã không biết cách yêu em, Cỏ dại và hoa dành dành, Khó giữ chân thành, Hay là mình chia tay, Lập đông, Trời còn mưa mãi…
Có lẽ chưa khi nào nhạc do AI thể hiện hiện diện trong thị trường âm nhạc rõ nét như hiện nay. Thậm chí các ca sĩ thật khi cover còn bị đánh giá "thua AI hát", nhiều ca khúc do AI thể hiện lọt top các bảng xếp hạng nhạc số, cạnh tranh trực tiếp với ca sĩ thật.
"Sẽ sớm thành xu hướng lớn"
PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam - nói "việc các ca sĩ Việt cover nhạc do AI thể hiện thời gian qua như một thăm dò thị trường ở giai đoạn đầu và sẽ sớm trở thành một xu hướng lớn tại Việt Nam vì nhiều lý do".
Bởi dù muốn hay không, nhạc AI đã và đang phát triển tại Việt Nam với số lượng bài hát ngày càng nhiều và chất lượng ngày càng cao.
Hát nhép, hát đè, đánh lừa khán giả dễ quá nên làm tràn lan?
Cần bảo vệ khán giả khỏi 'nạn' hát nhép
Hát nhép: Sự lừa dối hào nhoáng
Hiện tượng này đã xảy ra tại nhiều quốc gia châu Á.
Theo People's Daily Online, năm ngoái thị trường Trung Quốc ghi nhận một cột mốc lịch sử khi có tới 56,9% các ca khúc độc lập mới được hỗ trợ bởi AI. Luminate ghi nhận cả Tencent Music lẫn NetEase đều đã triển khai các công cụ sáng tác thông minh.
Nhiều ca sĩ mới bắt đầu thực hiện bản cover hoặc mua lại bản quyền nhạc AI để phát hành chính thức.
"Điều này cho thấy công nghệ này không còn là công cụ thử nghiệm mà đã trở thành xương sống trong quy trình sản xuất của ngành công nghiệp âm nhạc", ông Long nói.
Mặt khác, nhiều ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo đã bắt đầu tái cấu trúc theo chiến lược kết hợp: Máy móc đảm nhận kỹ thuật hay phân tích dữ liệu, gợi ý các sản phẩm sơ khởi, còn con người tùy chỉnh theo định hướng cảm xúc cùng chiều sâu văn hóa.
Ông nói thêm việc cover các bài hát từ nguồn này cũng mang lại nhiều ưu điểm: ít phụ thuộc hơn vào nhạc sĩ/ nhà sản xuất âm nhạc/hòa âm phối khí - vốn có chi phí tương đối cao và tốn nhiều thời gian sản xuất.
Đây lại là mô hình kiểm chứng thị trường cực kỳ thông minh, đã được thực hiện ở nhiều nước. Thay vì nhạc sĩ tìm ca sĩ hoặc ngược lại, thực hiện phối khí rồi mới biết bài hát có khả năng thành công hay không thì nay với thuật toán này, khi một giai điệu viral, nó chứng minh bài hát đó có sức hút thực tế.
Việc ca sĩ thực cover lại chính là bước nhân bản cảm xúc, đưa linh hồn con người vào một bài hát đã được thị trường chấp nhận.
Song trong bối cảnh âm nhạc dễ bị đại trà hóa, lợi thế không còn nằm ở kỹ thuật hay sản lượng mà ở chiều sâu con người thì trào lưu này có chóng tàn không?
Trả lời Tuổi Trẻ, ông Long "không nghĩ trào lưu này sẽ chóng tàn nhưng nó sẽ là chất xúc tác đẩy nhanh quá trình phân cực của thị trường âm nhạc".
Theo ông, lịch sử cho thấy mỗi khi công nghệ hạ thấp rào cản kỹ thuật, thị trường sẽ ngay lập tức bị lấp đầy bởi loạt sản phẩm đại trà (commodity music), khiến giá trị của những sáng tạo hời hợt trở nên rẻ rúng hơn bao giờ hết.
Đây là rủi ro hiện hữu, đặc biệt đối với các phân khúc mang tính tiện ích như nhạc nền, nhạc thư viện hay nhạc quảng cáo, nơi AI xâm nhập rất sâu nhờ lợi thế về tốc độ và chi phí. Song ở phân khúc gắn với bản sắc nghệ sĩ (artist identity), AI vẫn chưa thể là đối thủ.
Khi AI càng phát triển, nhu cầu đối với những gì độc bản hay không thể sao chép lại càng tăng cao. Đó là quy luật tất yếu của sự khan hiếm.
Ông Long ví dụ tại Việt Nam, một thị trường nhạc số còn non trẻ nhưng gắn kết chặt chẽ với cộng đồng fan và mạng xã hội, sức hút của một nghệ sĩ như Tùng Dương không chỉ đến từ giai điệu mà từ cả một hành trình sống và cá tính âm nhạc dị biệt - thứ mà thuật toán không thể tái tạo hay mô phỏng.
Ông nhận định "trào lưu nghệ sĩ cover nhạc AI nhiều khả năng sẽ chỉ dừng lại ở một chiến lược thay đổi khẩu vị nội dung thay vì trở thành một dòng chảy sáng tạo chủ đạo".
Theo ông, nó sẽ không mất đi nhưng cũng không thể bước vào vị trí trung tâm của nền công nghiệp âm nhạc trừ khi các khung pháp lý về bản quyền được làm rõ.
Các ca sĩ Anh Tú, Hoài Lâm, Hoàng Hải, Quốc Thiên đều cover nhạc do AI thể hiện - Ảnh: FBNV
Kéo theo nhiều tranh chấp mới
Ở góc độ luật, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho rằng làn sóng ca sĩ cover nhạc AI có thể kéo theo nhiều tranh chấp mới vì sản phẩm lúc này không chỉ có ca khúc gốc, còn có bản ghi, phần thể hiện do AI tạo ra và trong nhiều trường hợp còn có cả giọng hát mô phỏng nghệ sĩ thật.
Tranh chấp dễ phát sinh ở chuyện xin phép ai, trả tiền cho ai, ai là chủ thể quyền đối với sản phẩm do AI tạo ra và có hay không việc xâm phạm giọng nói, danh tính số hoặc làm công chúng hiểu lầm nghệ sĩ đã tham gia.
Ông Hà nói với Tuổi Trẻ: "Khoảng trống pháp lý lớn nhất là pháp luật Việt Nam chưa có quy định thật cụ thể để xác định ngưỡng đóng góp sáng tạo của con người trong tác phẩm âm nhạc do AI hỗ trợ, chưa làm rõ rành mạch ranh giới giữa phong cách, giọng hát và bản ghi âm cụ thể".
Đồng thời "cũng chưa có quy tắc đủ chi tiết về gắn nhãn và minh bạch với nhạc AI. Vì vậy đây là lĩnh vực mà tranh chấp sẽ tăng nhanh hơn tốc độ hoàn thiện pháp luật".
Ông cho biết thêm pháp luật hiện đã có nền tảng để xử lý từng phần nhưng chưa có một bộ quy tắc đủ cụ thể cho bài toán "ca sĩ cover nhạc AI/ca sĩ AI". Ông dự đoán giai đoạn tới tranh chấp sẽ không thiếu nhưng khó nhất vẫn là xác định đúng đối tượng quyền, đúng chủ thể quyền và đúng căn cứ pháp lý để đòi quyền.
Luật sư HOÀNG HÀCần quản lý nhạc AI
Sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra những thách thức lớn và những chuyển đổi cơ bản đối với ngành công nghiệp âm nhạc nói riêng cũng như toàn bộ ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo nói chung.
Và sự xuất hiện của một thị trường công bằng, lành mạnh và bền vững cho AI tạo sinh sẽ chỉ thành công trong một khuôn khổ pháp lý đáng tin cậy, trao quyền cho người sáng tạo và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của họ.
Để luật bắt kịp thực tế phát triển của đời sống âm nhạc, luật sư Hoàng Hà cho rằng cần sớm có hướng dẫn chuyên ngành cho âm nhạc AI để phân biệt rõ tác phẩm có AI hỗ trợ, bản ghi do AI tạo ra, giọng hát mô phỏng người thật và nghĩa vụ gắn nhãn.
Bên cạnh đó buộc minh bạch dữ liệu đầu vào và siết chặt nguyên tắc đồng ý khi dùng giọng nói nhận diện được của nghệ sĩ, vì đây không chỉ là chuyện sở hữu trí tuệ mà còn là dữ liệu cá nhân.
Ngoài ra cần làm rõ tiêu chí mức độ sáng tạo của con người để xác định ai mới thực sự là tác giả khi có AI tham gia; xây dựng cơ chế cấp phép và chia lợi ích khả thi để thị trường vận hành được. Cuối cùng, nâng chuẩn chứng cứ số để khi có tranh chấp thì chứng minh được quá trình sáng tạo và nguồn dữ liệu. Nghĩa là luật phải đi vào đúng các điểm nghẽn của thị trường thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc chung.
Còn với PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, làn sóng này buộc ngành nhạc Việt phải tự vấn về giá trị cốt lõi của mình. Sự lệ thuộc thái quá vào công nghệ không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là bài toán về đạo đức nghề nghiệp và sự tồn vong của sáng tạo cá nhân.
Nếu nghệ sĩ càng chạy theo trào lưu này, thị trường sẽ tràn ngập những sản phẩm âm nhạc mang tính chất tiêu dùng nhanh, nghe rồi dễ dàng bị lãng quên. "Sự lạm phát âm nhạc kiểu này vô tình triệt tiêu tính độc bản của nghệ sĩ với các tác phẩm riêng biệt", ông nhận định.
Ông Long nói "nếu không được quản lý, trào lưu này có thể vô tình hợp thức hóa công nghệ như một nguồn sáng tạo chính thống, dần xói mòn vai trò của những nhạc sĩ và nhà soạn nhạc thực thụ".
Suno và UdioAI đang xâm nhập sâu vào âm nhạc toàn cầu, chủ yếu qua công cụ tạo nhạc tự động cho phép bất kỳ ai tạo ra bản nhạc hoàn chỉnh chỉ trong vài giây, không cần nhạc sĩ, ca sĩ hay studio. Nền tảng streaming Pháp Deezer từng công bố một loạt báo cáo gây chú ý. Nếu hồi tháng 1-2025 có 10.000 bài hát do AI tạo ra mỗi ngày trên nền tảng này thì tới cuối năm, lên tới 50.000 bài/ngày. Tới đầu năm nay, con số trên lên tới 60.000 bài/ngày và tiếp tục trên đà tăng (chiếm gần 40% số lượng bài tải lên/ngày).
Hay theo thuyết trình gọi vốn mà Billboard có được, Suno - nền tảng AI music lớn nhất hiện nay - đang tạo ra khoảng 7 triệu bài hát mỗi ngày. Theo Forbes, Suno - phần mềm tạo nhạc bằng AI gây tranh cãi - đã vượt qua mốc 2 triệu người đăng ký trả phí và hơn 100 triệu người đã sử dụng nó để tạo nhạc bất chấp làn sóng phản đối ngày càng tăng trong ngành.
Theo các báo cáo uy tín, thị trường này đang chuyển mình từ giai đoạn thí điểm sang ứng dụng rộng rãi với giá trị hàng trăm triệu USD hiện nay và dự báo tăng gấp nhiều lần trong 5-10 năm tới.
Business Research Company dự đoán thị trường generative AI trong âm nhạc dự kiến tăng từ 0,44 tỉ USD vào năm 2025 lên 0,57 tỉ USD vào năm 2026 và đạt 1,34 tỉ USD vào năm 2030. Bắc Mỹ là khu vực lớn nhất trong thị trường này vào năm 2025. Châu Á - Thái Bình Dương dự kiến là khu vực tăng trưởng nhanh nhất trong giai đoạn tiếp theo.
Trong báo cáo giám sát hồi tháng 2 tên "Định hình lại các chính sách cho sự sáng tạo", UNESCO cảnh báo AI tạo sinh dự kiến gây ra tổn thất thu nhập đáng kể cho các nghệ sĩ vào năm 2028, đe dọa sinh kế của hàng triệu người lao động trong lĩnh vực văn hóa.
Nếu không có sự đầu tư mới, điều kiện thị trường công bằng hơn và sự hợp tác quốc tế mạnh mẽ hơn, các nhà sáng tạo có nguy cơ bị gạt ra ngoài lề hơn nữa khi công nghệ phát triển.
UNESCO kêu gọi chính phủ các nước coi chính sách văn hóa là ưu tiên chiến lược nhằm bảo vệ sinh kế của các nghệ sĩ, vừa đảm bảo sự sáng tạo tiếp tục là động lực thúc đẩy sự gắn kết xã hội, cơ hội kinh tế và sự đa dạng văn hóa trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
Đọc bài gốc tại đây.