Chi hàng trăm triệu đồng để có kết luận giám định tâm thần khống, có bị can được đình chỉ điều tra, người khác được giảm nhẹ hình phạt nhờ những hồ sơ bệnh án sai sự thật.
Hai vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương và Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa lần lượt được đưa ra xét xử, cho thấy cách những kết luận giám định sai sự thật được mua bằng tiền, rồi trở thành căn cứ để thay đổi việc xử lý người phạm tội.
Tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên, từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2024 xảy ra 29 vụ đưa, nhận, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, dẫn đến 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật.
Phan Văn Thanh, ngụ xã Phú Hòa Đông, TP HCM, là một trong những người được hưởng lợi từ những kết luận này.
Tháng 4/2023, Thanh bị Công an huyện Tân Châu, tỉnh Tây Ninh trước đây, khởi tố về tội Đánh bạc. Để tránh bị xử lý, Thanh đã chuẩn bị hồ sơ bệnh án tâm thần từ trước. Khi bị bắt, gia đình bị can đề nghị cơ quan điều tra trưng cầu giám định.
Thanh bỏ ra 250 triệu đồng để "chạy" kết luận, đưa tiền cho nhiều người, trong đó có lãnh đạo Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và các thành viên hội đồng giám định.
Dù Thanh không mắc bệnh tâm thần, tháng 6/2023, hội đồng vẫn kết luận người này "tại thời điểm gây án và hiện nay bị mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi".
Kết luận đó đã làm thay đổi hướng xử lý vụ án. Công an huyện Tân Châu khi ấy đình chỉ điều tra đối với Thanh với lý do "hành vi không cấu thành tội phạm". Thanh được đưa đến Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa chữa bệnh, nhưng tháng 9/2023 bỏ trốn và chưa bị bắt lại.
Cũng tìm cách có được kết luận tâm thần có lợi, Phan Vũ Hải, 36 tuổi, chi 200 triệu đồng khi đang được tại ngoại, chờ TAND tỉnh Đồng Nai xét xử về tội Mua bán người dưới 16 tuổi.
Hải tìm đến một bác sĩ của Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa để đặt vấn đề. Sau khi nhận tiền, bác sĩ này chia cho các thành viên hội đồng giám định, trong đó có lãnh đạo viện.
Từ người không mắc bệnh tâm thần, Hải được hội đồng kết luận "có bệnh và bị hạn chế về khả năng nhận thức". Kết quả giám định này sau đó được cả tòa sơ thẩm và phúc thẩm sử dụng để áp dụng tình tiết giảm nhẹ hình phạt.
Vì sao một kết luận tâm thần có thể giúp thoát tội?
Theo thẩm phán Nguyễn Xuân Tùng, TAND khu vực 2 - TP HCM, pháp luật có những quy định nhằm bảo vệ người phạm tội mắc bệnh tâm thần. Tuy nhiên, không phải cứ có bệnh án tâm thần là được miễn trách nhiệm hình sự hoặc giảm án.
Điều quyết định là người đó có còn khả năng nhận thức, điều khiển hành vi khi thực hiện hành vi phạm tội hay không.
Một người mắc bệnh tâm thần đến mức không thể nhận thức hoặc điều khiển hành vi ngay lúc gây án sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự. Khi tình trạng này được xác định qua giám định chuyên môn, cơ quan tố tụng xử lý theo quy định và có thể áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
Nhưng nếu lúc phạm tội người đó vẫn tỉnh táo, có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, sau đó mới phát bệnh đến mức mất khả năng này thì câu chuyện khác. Họ có thể được đưa đi chữa bệnh bắt buộc, song khi khỏi bệnh vẫn phải tiếp tục chịu trách nhiệm về hành vi đã thực hiện.
Còn người mắc bệnh nhưng chỉ bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi khi phạm tội vẫn bị xử lý hình sự. Tình trạng bệnh có thể được tòa xem xét để giảm nhẹ hình phạt, chứ không phải căn cứ để đương nhiên thoát tội.
Thời gian chữa bệnh bắt buộc cũng được xem xét khi tính thời hạn chấp hành hình phạt tù theo quy định của pháp luật.
Để xác định người phạm tội thuộc trường hợp nào, cơ quan tố tụng phải dựa vào kết luận giám định pháp y tâm thần. Theo ông Tùng, việc giám định không chỉ xác định người đó có mắc bệnh hay không mà còn phải đánh giá tình trạng bệnh và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi ở từng thời điểm trước, trong và sau khi thực hiện hành vi phạm tội. Việc xác định bệnh lý còn được đối chiếu với danh mục bệnh của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).
Chính sự khác biệt về hậu quả pháp lý khiến kết luận giám định tâm thần trở thành thứ mà một số bị can tìm cách mua chuộc người có thẩm quyền để có được.
Như trường hợp Thanh, kết luận mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi được sử dụng trong quá trình đình chỉ điều tra. Còn với Hải, kết luận bị hạn chế khả năng này lại trở thành tình tiết giảm nhẹ hình phạt.
Theo thẩm phán Tùng, quy trình trưng cầu giám định được quy định chặt chẽ, nhưng kết luận cuối cùng vẫn phụ thuộc vào đánh giá chuyên môn của các bác sĩ. Nếu chính những người giám định cố tình làm sai lệch kết quả, cơ quan điều tra, truy tố hoặc xét xử rất khó phát hiện.
"Việc một số bác sĩ, giám định viên nhận lợi ích vật chất để đưa ra kết luận không đúng có thể giúp nhóm bị can, bị cáo trốn tránh trách nhiệm hình sự", ông Tùng nhận định.
Khi cả hội đồng giám định bị mua chuộc
Những sai phạm tại hai viện pháp y tâm thần cho thấy kết luận giám định không chỉ bị làm giả bởi một cá nhân. Trong các vụ án, tiền hối lộ được chia cho nhiều người tham gia giám định, kể cả lãnh đạo viện.
Theo HĐXX vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, kết luận giám định là căn cứ quan trọng để cơ quan tố tụng xem xét trách nhiệm hình sự, tình tiết giảm nhẹ và việc bắt buộc chữa bệnh. Nếu kết luận sai, hậu quả có thể kéo dài từ khâu điều tra đến xét xử, dẫn đến bỏ lọt tội phạm, người phạm tội hoặc gây oan sai.
Tòa xác định các bác sĩ, giám định viên đã vì tiền mà cố ý làm sai lệch hồ sơ, đưa ra kết luận có lợi cho người được giám định. Những người đưa hối lộ cũng muốn lợi dụng chính sách nhân đạo để trốn tránh hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Sau khi xét xử vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương, TAND TP Hà Nội chỉ ra một điểm yếu trong cơ chế giám định: cơ quan tố tụng phụ thuộc nhiều vào kết luận của cơ sở chuyên môn, trong khi việc kiểm soát tính khách quan của kết luận còn hạn chế.
Đáng lo ngại hơn, các thành viên hội đồng giám định có thể cùng thuộc một đơn vị và cùng bị tác động. Khi đó, dù kết luận có đủ chữ ký của các bác sĩ, nội dung vẫn có thể không phản ánh đúng tình trạng người được giám định.
Từ thực tế này, tòa kiến nghị Bộ Y tế quy định hội đồng giám định phải có thành viên đến từ các cơ sở y tế khác nhau, thay vì chỉ gồm người của cùng một đơn vị. Việc này nhằm tăng tính độc lập, hạn chế nguy cơ cả hội đồng cùng làm sai lệch kết quả.
Tòa cũng đề nghị tái giám định những trường hợp bỏ điều trị, bỏ trốn hoặc có biểu hiện bất thường trong thời gian chữa bệnh bắt buộc, trước khi tiếp tục áp dụng hoặc duy trì kết luận mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi.
Những kiến nghị này hướng đến việc kiểm soát chặt hơn một loại kết luận chuyên môn có thể quyết định người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự, được giảm nhẹ hình phạt hay được đưa đi chữa bệnh.
Hải Duyên
Đọc bài gốc tại đây.