Những tín hiệu mềm mỏng hơn từ Washington đang mở ra khả năng nối lại đàm phán, song khác biệt lập trường giữa hai bên vẫn là trở ngại lớn.
Trong cuộc phỏng vấn ngày 5/10, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Iran phải cắt giảm một cách "có ý nghĩa" năng lực làm giàu uranium để hướng tới thỏa thuận chấm dứt chiến sự với Mỹ.
Bình luận mới của ông Vance cho thấy Mỹ dường như đang thể hiện lập trường mềm mỏng hơn, khi không còn kiên quyết yêu cầu Iran phải từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium như trước đây, theo Caolán Magee, nhà bình luận của Al Jazeera.
"Lời kêu gọi cắt giảm hoạt động làm giàu uranium mà Phó tổng thống Mỹ đưa ra cho thấy hai bên vẫn có dư địa thỏa hiệp", Magee nhận định.
Israel, Mỹ và các nước phương Tây từ lâu cáo buộc Iran tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng Tehran bác bỏ. Trong đánh giá hồi tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cũng cho rằng chưa có dấu hiệu đáng tin cậy nào cho thấy Iran đang triển khai một chương trình hạt nhân nhằm mục đích này.
IAEA ước tính Iran đang sở hữu hơn 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60% vào thời điểm Mỹ cùng Israel tiến hành đợt oanh tạc các cơ sở hạt nhân nước này hồi tháng 6/2025. Theo tiêu chuẩn của IAEA, lượng uranium này đủ để chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu thêm. Iran cũng có các kho dự trữ uranium được làm giàu ở mức độ thấp hơn.
Iran là quốc gia phi hạt nhân duy nhất trên thế giới làm giàu uranium tới mức 60%, cao hơn nhiều so với giới hạn 3,67% được quy định trong Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) ký với các cường quốc năm 2015. Để chế tạo được bom hạt nhân, uranium cần được làm giàu đến mức gần 90%.
"Tôi không phải là nhà khoa học hạt nhân, nhưng tôi biết bạn không cần uranium làm giàu tới 60% cho bất kỳ hoạt động sản xuất năng lượng nào", ông Vance nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhiều lần tuyên bố sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và xem đây như điều kiện quan trọng trong bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào với Tehran.
Tuy nhiên, yêu cầu này lại khiến các cuộc đàm phán với Iran rơi vào bế tắc. Tehran nhiều lần tuyên bố làm giàu uranium là quyền không thể nhượng bộ của họ và Mỹ chỉ đang "mong muốn hão huyền" khi yêu cầu Iran từ bỏ chương trình này.
Lập trường mềm mỏng hơn được ông Vance đưa ra trong bối cảnh Mỹ sắp bước vào bầu cử giữa kỳ, sự kiện có thể định đoạt quyền kiểm soát của đảng Cộng hòa tại lưỡng viện quốc hội. Giá xăng dầu tăng do ảnh hưởng từ chiến sự khiến Tổng thống Donald Trump và phe Cộng hòa chịu thêm sức ép tại các bang chiến trường.
Ông Vance đã tìm cách xoa dịu những chỉ trích nhằm vào cách ông Trump xử lý cuộc xung đột, kêu gọi cử tri không nên vì vấn đề này mà từ bỏ việc ủng hộ đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử tháng 11.
Phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran hôm 4/10, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói "chỉ có các cuộc đàm phán dựa trên công lý, công bằng" mới có thể chấm dứt xung đột. Bình luận này cho thấy Iran dường như cũng để ngỏ cánh cửa tiếp tục đàm phán, theo Magee.
Những tuyên bố này nối tiếp đề xuất mà Iran đưa ra trong Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York vào cuối tháng 9 nhằm mở cửa trở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán. Tổng thống Trump khi đó đã bác bỏ đề xuất này.
Dù cả hai bên đều phát tín hiệu về dư địa đàm phán, giới quan sát cho rằng việc đưa cuộc xung đột hiện tại đến hồi kết sẽ không dễ dàng.
Khác biệt lập trường
Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, nói rằng việc Washington tập trung vào vấn đề làm giàu uranium có nguy cơ đang bỏ qua các ưu tiên của Tehran.
Một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục làm giàu uranium ở mức hạn chế sẽ gợi lại JCPOA, được đàm phán dưới thời tổng thống Mỹ Barack Obama và đổ vỡ sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Mỹ và Iran hồi đầu năm nay được cho là đã tiến rất gần đến một thỏa thuận mới, nhưng cuối cùng mọi thứ sụp đổ khi Mỹ, Israel tiến hành chiến dịch không kích nhắm vào Tehran.
Chuyên gia Mabon tin rằng sau những lần đổ vỡ như vậy, Iran giờ đây sẽ không còn coi uranium là ưu tiên hàng đầu trong đàm phán với Mỹ.
"Mỹ đang cố giảm bớt lập trường cứng rắn về vấn đề hạt nhân khi đàm phán với Iran, nhưng với Tehran, đây không phải điểm mấu chốt. Điều họ quan tâm là dỡ bỏ phong tỏa cảng biển, gỡ các lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt xung đột ở Lebanon", nơi có lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn, ông nói.
Eo biển Hormuz cũng là một ưu tiên của Iran, bất chấp tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng Tehran đã mất quyền kiểm soát tuyến hàng hải này.
Theo công ty phân tích hàng hải Kpler, lượng dầu vận chuyển từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, trong tháng 9 đã đạt hơn 81% mức trước chiến tranh. Xuất khẩu dầu thô của toàn khu vực Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng đó.
Đà phục hồi này vốn có thể giúp giảm áp lực buộc Mỹ phải đạt thỏa thuận, dù các vụ tấn công tiếp diễn vẫn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn của eo biển.
Ông Mabon cho rằng việc Washington có dấu hiệu dịu giọng về hoạt động làm giàu uranium cho thấy Mỹ vẫn chưa chắc chắn về mức độ khôi phục đầy đủ hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.
"Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển đã thực sự thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận chặt chẽ hơn", ông nhận xét.
Trong khi đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đầu tuần này tuyên bố đàm phán với Washington là "vô ích", cáo buộc Mỹ lợi dụng đàm phán trong khi vẫn theo đuổi mục tiêu lật đổ chính phủ Iran.
"Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi bước vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức giáng xuống đầu chúng tôi", ông Pezeshkian nói.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, Reuters, Iran International)
Đọc bài gốc tại đây.