Theo chuyên gia tội phạm học, ranh giới giữa phản biện và đấu tố trên mạng xã hội có lúc bị xóa nhòa, mỗi người trước khi ấn nút chia sẻ cần 1 khoảnh khắc nhìn lại.
Chỉ một khoảnh khắc dừng lại để kiểm chứng đôi khi đã đủ ngăn chặn một làn sóng tổn thương đối với người khác.
Phản biện xã hội là một trong những biểu hiện quan trọng của đời sống dân chủ và là động lực thúc đẩy sự tiến bộ. Một xã hội muốn phát triển không thể thiếu những tiếng nói phản biện trung thực, khách quan và có trách nhiệm. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, ranh giới giữa phản biện và đấu tố đang có lúc bị xóa nhòa.
PV Báo Lao Động đã có trao đổi với Thượng tá Đào Trung Hiếu - Tiến sĩ Tội phạm học về vấn đề này.
Phản biện xã hội là động lực thúc đẩy sự tiến bộ, song với sự bùng nổ của mạng xã hội, nhiều người lấy danh nghĩa phản biện để biến thành đấu tố trên mạng, tiến sĩ đánh giá việc này như thế nào?
- Đầu tiên tôi muốn nói, đấu tố không phải là phản biện.
Điểm khác biệt đầu tiên nằm ở mục đích. Phản biện hướng đến việc làm sáng tỏ sự thật và góp phần giải quyết vấn đề. Đấu tố lại hướng đến việc tạo ra áp lực dư luận để lên án, cô lập hoặc triệt hạ một cá nhân.
Điểm khác biệt thứ hai nằm ở phương pháp. Phản biện sử dụng chứng cứ, lập luận và đối thoại. Đấu tố chủ yếu khai thác cảm xúc, định kiến và sức ép của đám đông. Khi lý lẽ không còn là công cụ chính, người ta rất dễ sử dụng những ngôn từ miệt thị, quy chụp và kết án thay cho lập luận.
Quan trọng hơn cả là sự khác biệt về thái độ đối với pháp luật.
Trong một nhà nước pháp quyền, quyền phản biện luôn được tôn trọng nhưng quyền kết tội chỉ thuộc về cơ quan có thẩm quyền theo trình tự luật định. Không một cá nhân hay cộng đồng mạng nào có thể thay thế hoạt động điều tra, truy tố và xét xử chỉ bằng những thông tin được chia sẻ trên Internet.
Đây là ranh giới mà xã hội cần nhận thức thật rõ.
Những năm gần đây, mạng xã hội đã mở rộng đáng kể không gian tự do biểu đạt. Đó là một thành tựu của thời đại số. Nhưng cũng chính không gian ấy đang đặt nhân loại trước một nghịch lý mới: Quyền được lên tiếng ngày càng trở nên bình đẳng, trong khi trách nhiệm đối với lời nói lại ngày càng bị xem nhẹ. Chỉ một cú nhấp chuột cũng có thể tạo nên một làn sóng dư luận, nhưng không phải ai cũng hiểu rằng phía sau mỗi dòng trạng thái là danh dự của một con người, sự ổn định của một cộng đồng.
Quyền tự do ngôn luận không đồng nghĩa với quyền xúc phạm người khác. Quyền phản biện không đồng nghĩa với quyền kết tội. Và quyền giám sát xã hội càng không thể trở thành lý do để phát động những chiến dịch bêu riếu hoặc hủy hoại danh dự của bất kỳ ai.
Đã có những trường hợp chỉ từ 1 video ngắn, 1 bài đăng chưa được kiểm chứng hoặc 1 dòng trạng thái giàu cảm xúc, đã có số đông vào kết tội. Ông nhìn nhận về việc "công luận tự biến mình thành tòa án" trên mạng xã hội thế nào?
- Tôi cho rằng, một xã hội bình thường luôn tồn tại những quan điểm khác nhau. Song điều đáng lo là ngày càng xuất hiện xu hướng đồng nhất quyền bày tỏ chính kiến với quyền phán xét người khác.
Chỉ cần một đoạn clip vài chục giây, một bức ảnh được cắt khỏi bối cảnh hoặc một bài viết giàu cảm xúc, rất nhiều người đã sẵn sàng đưa ra kết luận cuối cùng về một con người. Có người bị gọi là “tội phạm” trước khi có quyết định khởi tố. Có người bị coi là “vô đạo đức”, “lừa đảo”, “phản bội”… chỉ sau vài giờ lan truyền trên mạng.
Khi sự thật được làm sáng tỏ thì nhiều khi danh dự, công việc, các mối quan hệ và cuộc sống của họ đã bị tổn thương không thể phục hồi.
Nhiều người tham gia các cuộc công kích vì họ thực sự tin rằng mình đang bảo vệ lẽ phải. Nhưng cảm giác đứng về phía công lý không đồng nghĩa với việc mọi hành động đều trở thành chính nghĩa. Lịch sử nhiều lần cho thấy, không ít bất công đã được thực hiện dưới danh nghĩa bảo vệ công lý.
Việc xử lý các hành vi vu khống, xúc phạm danh dự, kích động hận thù hoặc cố ý phát tán thông tin sai sự thật cũng cần được thực hiện nghiêm minh, bởi tự do ngôn luận chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong khuôn khổ của pháp luật.
Ông có khuyến cáo gì đối với người dùng mạng xã hội trước khi họ nhấn nút chia sẻ hoặc bình luận?
- Một xã hội văn minh không được đo bằng số lượng những cuộc tranh cãi, mà bằng chất lượng của những cuộc đối thoại. Một nền dân chủ trưởng thành cũng không chỉ được đánh giá ở chỗ mọi người đều có quyền lên tiếng, mà còn ở chỗ mỗi tiếng nói đều biết tự giới hạn mình bằng sự thật, bằng pháp luật và bằng trách nhiệm đối với cộng đồng.
Mỗi người sử dụng mạng xã hội cần tự đặt cho mình một câu hỏi trước khi nhấn nút chia sẻ hoặc bình luận: Nếu thông tin này không đúng thì ai sẽ là người phải gánh chịu hậu quả. Chỉ một khoảnh khắc dừng lại để kiểm chứng đôi khi đã đủ ngăn chặn một làn sóng tổn thương đối với người khác.
Xin cảm ơn Tiến sĩ Đào Trung Hiếu!
Đọc bài gốc tại đây.