Với những người bị oan trong tố tụng hình sự, đây không chỉ là sửa đổi về thủ tục mà còn là sự khẳng định mạnh mẽ hơn quyền tiếp cận công lý, bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân.
Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (TNBTCNN) năm 2017 đã xác lập cơ chế để Nhà nước bồi thường thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra.
Tuy nhiên, trong hoạt động tố tụng hình sự, cơ chế giải quyết yêu cầu bồi thường vẫn có những giới hạn nhất định, khiến người bị thiệt hại không phải lúc nào cũng có thể chủ động lựa chọn con đường bảo vệ quyền lợi của mình.
Không còn chỉ một "cánh cửa"
Luật số 15/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TNBTCNN, có hiệu lực từ ngày 1-3-2027, đã sửa đổi nguyên tắc lựa chọn cơ quan giải quyết bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự theo hướng người yêu cầu bồi thường có thể đề nghị cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết, hoặc đề nghị tòa án giải quyết tương tự như trong hoạt động quản lý hành chính và thi hành án nhằm bảo đảm tối đa quyền của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại.
Luật sửa đổi, bổ sung quy định việc giải quyết yêu cầu bồi thường theo hướng thương lượng là quyền của người yêu cầu bồi thường, không phải một thủ tục bắt buộc mà người dân phải thực hiện trước khi có thể tiếp cận tòa án.
Đây là thay đổi có ý nghĩa, bởi người bị thiệt hại không phải là người "xin" cơ quan nhà nước ban phát một khoản tiền. Họ đang thực hiện quyền yêu cầu Nhà nước thực hiện trách nhiệm bồi thường đã được pháp luật xác lập.
Nếu thương lượng không thành, luật mới cho phép người yêu cầu bồi thường, trong thời hạn 1 năm kể từ ngày lập biên bản kết quả thương lượng, được lựa chọn khởi kiện yêu cầu tòa án giải quyết hoặc chấp nhận mức bồi thường do cơ quan giải quyết bồi thường đề xuất.
Như vậy, quyết định tiếp tục tranh tụng hay chấp nhận phương án bồi thường được đặt trở lại vào tay người bị thiệt hại.
Không chỉ là "được chọn", mà là được chủ động
Giá trị lớn nhất của quy định này nằm ở sự thay đổi vị thế pháp lý của người bị thiệt hại. Trong những vụ án oan, một người có thể phải chịu hậu quả nặng nề từ quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành các quyết định tố tụng.
Nếu sau đó họ lại phải phụ thuộc quá nhiều vào chính cơ chế hành chính của cơ quan nhà nước để được giải quyết bồi thường thì quyền được bồi thường rất dễ trở thành một hành trình dài và nặng nề. Luật sửa đổi, bổ sung mở rộng quyền lựa chọn tòa án và đồng thời quy định cụ thể hơn về thẩm quyền của tòa án.
Người yêu cầu bồi thường có thể lựa chọn tòa án nhân dân khu vực nơi mình cư trú hoặc làm việc, hoặc nơi đặt trụ sở của cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại, theo điều kiện luật định.
Một lựa chọn về địa điểm tưởng như mang tính kỹ thuật nhưng lại có ý nghĩa rất thực tế: giảm chi phí, thời gian và khoảng cách để người bị thiệt hại tiếp cận công lý.
Quyền lựa chọn phải tạo ra công lý thực chất
Trao quyền lựa chọn là một bước tiến, nhưng chưa phải điểm kết thúc. Quyền ấy chỉ thực sự có ý nghĩa nếu cơ quan giải quyết bồi thường thực hiện đúng trách nhiệm, thương lượng thiện chí, công khai, bình đẳng; còn tòa án phải bảo đảm việc giải quyết độc lập, khách quan và đúng pháp luật.
Đặc biệt, không thể để quyền lựa chọn trên văn bản trở thành một quyền hình thức nếu thủ tục vẫn phức tạp, thời gian giải quyết kéo dài hoặc cơ quan nhà nước tìm cách đẩy gánh nặng thủ tục trở lại cho người bị thiệt hại.
Suy cho cùng, người bị oan đã mất quá nhiều vì một quá trình tố tụng dẫn đến oan. Họ không nên tiếp tục mất thêm thời gian, tiền bạc và niềm tin để đòi lại quyền lợi chính đáng của mình. Luật sửa đổi, bổ sung, vì thế đáng được nhìn nhận không chỉ ở việc sửa bao nhiêu điều khoản, mà ở một thay đổi căn bản hơn: Trao cho người bị thiệt hại quyền chủ động lựa chọn con đường bảo vệ mình.
Đó chính là một bước tiến của pháp quyền: Nhà nước chịu trách nhiệm bồi thường khi hoạt động công vụ dẫn đến oan, còn người bị oan bị thiệt hại có quyền lựa chọn cách thức yêu cầu trách nhiệm ấy được thực hiện.
Đọc bài gốc tại đây.