Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, quyền ngắt kết nối cần được thiết kế như một quyền mới trong môi trường lao động số, gắn với quyền nghỉ ngơi, quyền bảo vệ sức khỏe và quyền được đối xử công bằng.
Khi công việc “xâm lấn” giờ nghỉ
Điện thoại thông minh giúp công việc không còn bị giới hạn trong văn phòng nhưng cũng khiến nhiều người lao động khó có được một khoảng nghỉ trọn vẹn. Khi tin nhắn công việc vẫn xuất hiện lúc đêm muộn, cuối tuần hay trong kỳ nghỉ phép, quyền được ngắt kết nối không còn là câu chuyện riêng của mỗi cá nhân, mà đã trở thành vấn đề cần được pháp luật quan tâm.
Bữa cơm tối đang dang dở, một tin nhắn công việc xuất hiện hoặc cuối tuần vừa bắt đầu, điện thoại lại đổ chuông vì một yêu cầu cần xử lý gấp. Có những người đã rời văn phòng từ lâu nhưng vẫn phải duy trì trạng thái sẵn sàng trả lời, trao đổi, giải quyết công việc. Họ có thể không còn ngồi trước bàn làm việc nhưng tâm trí vẫn chưa thực sự rời khỏi công việc.
Không ít người, khi con đã ngủ vẫn phải ngồi trước máy tính để hoàn thành phần việc còn dang dở. Điều đáng nói là tình trạng này ban đầu chỉ xuất phát từ suy nghĩ hỗ trợ thêm một chút, dần dần trở thành một thói quen. Thực tế đó cho thấy, công nghệ đang giúp con người làm việc linh hoạt hơn nhưng cũng có thể khiến thời gian nghỉ ngơi bị thu hẹp.
Trước đây, khi hết giờ làm, người lao động thường rời khỏi văn phòng, nhà máy hay cơ sở sản xuất để trở về với đời sống riêng. Ngày nay, chỉ cần một chiếc điện thoại có kết nối Internet, công việc có thể theo họ về nhà, xuất hiện trong bữa ăn, những ngày nghỉ và cả những chuyến đi xa. Một email cần trả lời, một tài liệu cần chỉnh sửa, một cuộc họp trực tuyến phát sinh ngoài kế hoạch... tất cả đều có thể khiến khoảng thời gian dành cho gia đình và bản thân bị chia nhỏ.
 |
| ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga. (Ảnh NVCC) |
Điều đáng nói, không phải mọi yêu cầu công việc ngoài giờ đều được xác định rõ là thời gian làm thêm. Có những cuộc gọi chỉ kéo dài vài phút, những tin nhắn tưởng chừng đơn giản, những đề nghị xử lý nhanh một đầu việc. Nhưng khi lặp lại thường xuyên, chúng tạo thành một khoảng thời gian lao động không chính thức, khó được thống kê, ghi nhận và bù đắp tương xứng.
Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại phiên thảo luận của Quốc hội sáng 9/11 về các dự án luật liên quan đến bảo hiểm xã hội, lao động, việc làm và an toàn, vệ sinh lao động. Góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động, đại biểu Phạm Anh Tuấn, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định điều chỉnh mô hình làm việc từ xa, làm việc linh hoạt.
Theo đại biểu Tuấn, phương thức làm việc này đã xuất hiện trong nền kinh tế số và sẽ ngày càng phổ biến, trong khi pháp luật hiện hành vẫn chủ yếu tiếp cận nơi làm việc theo tư duy truyền thống, gắn với nhà xưởng, văn phòng hoặc địa điểm cố định.
Thực tế, người lao động hiện có thể làm việc tại nhà, quán cà phê, không gian làm việc chung hoặc bất kỳ địa điểm nào có kết nối mạng. Khi không gian làm việc thay đổi, những vấn đề về an toàn, vệ sinh lao động cũng không còn giới hạn trong phạm vi quen thuộc.
Đại biểu Phạm Anh Tuấn chỉ ra rằng, nếu tai nạn xảy ra ngoài nơi ở cá nhân, cả người lao động, doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm xã hội đều có thể gặp khó khăn trong việc xác định tính chất tai nạn lao động do thiếu căn cứ pháp lý phù hợp. Bên cạnh đó, yêu cầu doanh nghiệp trực tiếp kiểm tra điều kiện an toàn tại nơi làm việc của người lao động cũng khó khả thi khi địa điểm làm việc từ xa không cố định.
Điều đáng chú ý hơn là những rủi ro sức khỏe không dễ nhìn thấy. Đại biểu Tuấn cảnh báo các bệnh lý cơ xương khớp do tư thế làm việc kéo dài, cùng tình trạng kiệt sức tâm lý khi công việc liên tục xâm lấn thời gian nghỉ ngơi. Theo ông, cả luật hiện hành và dự thảo đều bỏ ngỏ những rủi ro đặc thù này, trong đó có tình trạng kiệt sức do thiếu cơ chế ngắt kết nối công việc.
Nhìn từ những vấn đề đó, có thể thấy an toàn lao động trong thời đại số không chỉ là câu chuyện về máy móc, thiết bị bảo hộ hay điều kiện tại nơi làm việc. Sức khỏe của người lao động còn chịu tác động từ cách tổ chức công việc, cường độ kết nối và khả năng được nghỉ ngơi thực sự.
Một người đã kết thúc ngày làm việc nhưng vẫn phải thường xuyên theo dõi điện thoại, chờ đợi yêu cầu từ cấp trên khó có thể tận hưởng trọn vẹn thời gian riêng. Sự căng thẳng ấy nếu kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động đến quan hệ gia đình, chất lượng cuộc sống và hiệu quả lao động.
Bởi vậy, quyền ngắt kết nối cần được nhìn nhận rộng hơn một quy định về việc có được trả lời tin nhắn hay không. Đó là yêu cầu xác lập lại ranh giới cần thiết giữa công việc và đời sống cá nhân trong một môi trường mà công nghệ có thể khiến con người luôn ở trạng thái trực tuyến.
 |
| Quyền ngắt kết nối cần được thiết kế như một quyền mới trong môi trường lao động số. (Ảnh minh họa: Tuoitre) |
Thiết lập ranh giới giữa công việc và cuộc sống
Tại phiên thảo luận, đề xuất bổ sung nguyên tắc tôn trọng quyền ngắt kết nối công việc ngoài giờ của đại biểu Phạm Anh Tuấn đã gợi mở một vấn đề đáng suy nghĩ: Khi phương thức làm việc thay đổi, pháp luật có cần xác lập thêm những quyền mới để bảo vệ người lao động?
Theo nội dung được đại biểu nêu ra, quyền ngắt kết nối không đơn thuần là việc tắt điện thoại sau giờ làm. Quan trọng hơn, người lao động cần được bảo vệ trước những áp lực phải phản hồi công việc ngoài thời gian đã thỏa thuận, nhất là khi những yêu cầu đó không thực sự cấp thiết nhưng lại trở thành thông lệ trong môi trường làm việc.
Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng cho rằng, việc quy định nguyên tắc tôn trọng quyền ngắt kết nối công việc ngoài giờ vào luật là cần thiết nhưng phải được áp dụng linh hoạt.
Theo đại biểu Nga, đây là quyền của người lao động được không phải theo dõi, đọc, trả lời hoặc xử lý các yêu cầu công việc ngoài thời gian làm việc đã thỏa thuận, trừ những trường hợp có quy định khác của pháp luật, thỏa thuận hợp pháp hoặc tình huống đặc biệt thực sự cần thiết. Đặc biệt, người lao động không nên bị xử lý kỷ luật, đánh giá bất lợi, cắt giảm cơ hội nghề nghiệp hoặc chịu áp lực gián tiếp chỉ vì không phản hồi những yêu cầu công việc ngoài giờ không hợp lý.
Thực tế, đôi khi áp lực không nằm ở một mệnh lệnh trực tiếp, mà đến từ tâm lý phải luôn sẵn sàng. Không ai nói rằng người lao động bắt buộc phải trả lời tin nhắn lúc 22h nhưng nếu sự im lặng có thể khiến họ bị đánh giá thiếu nhiệt tình, thiếu trách nhiệm, thì quyền nghỉ ngơi trên thực tế vẫn chưa được bảo đảm.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phân tích, trong kỷ nguyên số, điện thoại thông minh, email, ứng dụng quản trị công việc, nền tảng họp trực tuyến và các nhóm trao đổi khiến người lao động có thể bị kết nối với công việc gần như mọi lúc, mọi nơi.
“Một tin nhắn sau giờ làm, một cuộc gọi vào cuối tuần, một yêu cầu xử lý hồ sơ trong kỳ nghỉ phép, nếu lặp lại thường xuyên sẽ tạo ra một dạng lao động ngoài giờ không chính thức, không được nhận diện đầy đủ và cũng không được bù đắp tương xứng”, đại biểu Việt Nga nhấn mạnh.
Có lẽ, vấn đề không chỉ nằm ở số giờ làm việc được ghi nhận trên giấy tờ mà còn ở khoảng thời gian lao động bị kéo dài qua các phương tiện điện tử. Nếu không có cơ chế nhận diện và điều chỉnh, người lao động có thể phải dành một phần đáng kể thời gian cá nhân để phục vụ công việc mà không được xác định rõ quyền lợi tương ứng.
Tuy nhiên, quyền ngắt kết nối cũng không thể được hiểu theo nghĩa hết giờ làm là mặc nhiên từ chối mọi liên lạc. Một số ngành nghề, vị trí việc làm có yêu cầu trực, ứng trực, xử lý sự cố hoặc cung ứng dịch vụ liên tục. Trong những tình huống khẩn cấp thực sự, việc liên hệ ngoài giờ là cần thiết. Vấn đề là phải phân biệt rõ giữa yêu cầu phát sinh khách quan với những công việc hoàn toàn có thể xử lý trong giờ hành chính nhưng bị đẩy sang buổi tối hoặc ngày nghỉ do thói quen quản lý, thiếu kế hoạch.
Luật nên quy định nguyên tắc, các văn bản hướng dẫn cụ thể hóa cách thực hiện, còn doanh nghiệp và người lao động thương lượng để áp dụng phù hợp với ngành nghề, vị trí và tính chất công việc.
Đây có lẽ là cách tiếp cận cần thiết để tránh việc bỏ mặc người lao động trước tình trạng công việc xâm lấn đời sống riêng, hoặc xây dựng một quy định quá cứng nhắc, gây khó khăn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và cung ứng dịch vụ.
Suy cho cùng, công nghệ được tạo ra để giúp con người làm việc hiệu quả hơn chứ không phải để con người phải làm việc mọi lúc, mọi nơi. Một nền kinh tế hiện đại không chỉ được đo bằng tốc độ xử lý công việc hay khả năng kết nối liên tục, mà còn bằng cách nó bảo vệ sức khỏe, thời gian và phẩm giá của người lao động.
Vì thế, quyền ngắt kết nối không phải là quyền được làm việc ít đi hay né tránh trách nhiệm. Đó là quyền được hoàn thành công việc trong giới hạn hợp lý, được nghỉ ngơi khi hết thời gian làm việc và được trở về với cuộc sống riêng mà không phải thường trực tâm lý chờ đợi một yêu cầu mới.
Khi một tin nhắn công việc lúc đêm muộn không còn mặc nhiên được xem là điều bình thường, khi người lao động không phải đánh đổi thời gian dành cho gia đình để chứng minh sự tận tụy, đó cũng là lúc văn hóa lao động được đặt trên một nền tảng lành mạnh hơn. Bởi sau cùng, một người lao động khỏe mạnh, được tôn trọng và có thời gian tái tạo sức lao động mới có thể gắn bó lâu dài với công việc...
Đọc bài gốc tại đây.