Đánh thức di sản bằng công nghệ số

Năm 2026 đánh dấu 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026) - trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, trung tâm đào tạo cao cấp nhất dưới thời...

Những bước đi tiên phong

Một buổi sáng đầu tháng 4, chị Nguyễn Quỳnh Hoa (35 tuổi, Thái Nguyên) đưa con gái nhỏ trở lại Văn Miếu - Quốc Tử Giám sau hơn 10 năm. Ký ức về một không gian cổ kính vẫn còn in đậm trong chị. Khi đó, mỗi lần tham quan, chị phải dừng lại khá lâu trước từng tấm bia, từng hạng mục để đọc những dòng chú thích nhỏ, phai mờ theo thời gian.

Nhưng lần trở lại này, chị thực sự bất ngờ. Chỉ cần mở điện thoại, quét một mã QR đặt cạnh các hạng mục trong di tích, toàn bộ thông tin về lịch sử, ý nghĩa, kiến trúc… lập tức hiện ra rõ ràng, sinh động.

“Ngày xưa phải đọc từng dòng chữ nhỏ, nhiều khi không hiểu hết. Bây giờ chỉ cần quét mã là biết hết, con mình cũng thích thú hơn” - chị Quỳnh Hoa chia sẻ.

Câu chuyện nhỏ của một du khách cho thấy bước chuyển mình trong dòng chảy chuyển đổi số của di tích 950 năm tuổi. Từ một không gian lưu giữ giá trị truyền thống sang một điểm đến ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Là biểu tượng của truyền thống hiếu học, Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ gìn giữ giá trị lịch sử mà còn chủ động thích ứng với thời đại công nghệ. Văn Miếu – Quốc Tử Giám được xem là một trong những di tích tiên phong tại Hà Nội trong quá trình chuyển đổi số. Những thay đổi không chỉ dừng ở việc cải thiện trải nghiệm tham quan mà còn góp phần định hình cách tiếp cận di sản trong thời đại mới.

Khách tham quan khi đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám chỉ cần mua một vé, quét mã QR cho cả đoàn đi vào, thay vì mua cho mỗi người một vé giấy như phương thức truyền thống. Mỗi mã không chỉ dùng để quét tại cổng mà còn chứa đầy đủ thông tin về thời gian xuất vé, số series, tình trạng sử dụng… giúp việc kiểm soát trở nên nhanh chóng, minh bạch, giảm thời gian chờ đợi. Nhờ hệ thống vé điện tử, cổng soát vé không còn tình trạng ùn tắc như sử dụng vé in truyền thống.

Song song với đó, đơn vị quản lý đã số hóa 40 hạng mục quan trọng trong khu di tích. Tại mỗi điểm, mã QR được đặt để du khách chủ động tra cứu thông tin. Đây được xem là bước tiến quan trọng, thay thế cho các bảng thuyết minh tĩnh trước đây, đồng thời mở ra khả năng cập nhật nội dung linh hoạt hơn.

Một điểm nhấn khác là hệ thống Audio Guide – thiết bị thuyết minh tự động – với 12 ngôn ngữ. Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hướng dẫn viên, du khách trong và ngoài nước có thể lựa chọn ngôn ngữ phù hợp, nghe thuyết minh theo lộ trình riêng, tạo nên trải nghiệm cá nhân hóa.

Đặc biệt, tour đêm “Tinh hoa đạo học” ra mắt đã nhanh chóng trở thành sản phẩm du lịch hút khách. Trong không gian cổ kính về đêm, công nghệ 3D Mapping được ứng dụng để trình chiếu ánh sáng lên các công trình kiến trúc, tái hiện lịch sử hình thành và phát triển của Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Những câu chuyện về hiền tài, khoa bảng, về truyền thống tôn sư trọng đạo không còn chỉ được kể bằng văn bản mà trở nên sống động qua hình ảnh, âm thanh và chuyển động. Đây là cách làm mới di sản, giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

"Đòn bẩy" từ chuyển đổi số

Trao đổi với Lao Động, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết, chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu. “Chuyển đổi số là đòn bẩy khách quan đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Với di tích như Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đây là cách để bảo tồn và phát huy giá trị hiệu quả hơn trong bối cảnh mới” - ông nói.

Theo ông Kiêu, sau đại dịch COVID-19, đơn vị nhận thấy rõ nhu cầu phải thay đổi để thích ứng. Khi hoạt động tham quan bị gián đoạn, công nghệ trở thành công cụ quan trọng để duy trì kết nối với công chúng, đồng thời chuẩn bị cho giai đoạn phục hồi.

Tuy nhiên, hành trình này không hề dễ dàng. Khó khăn đầu tiên là nhận thức. Ban đầu, không ít cán bộ lo ngại chuyển đổi số sẽ làm mất việc làm. Nhưng thực tế, công nghệ không thay thế con người mà hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó là vấn đề cơ chế, chính sách. Việc triển khai các giải pháp số cần hành lang pháp lý phù hợp, từ quản lý dữ liệu đến hợp tác với doanh nghiệp. Nếu thiếu cơ chế thông thoáng, quá trình triển khai sẽ gặp nhiều rào cản.

Một thách thức lớn khác là nguồn lực. Chuyển đổi số đòi hỏi chi phí đáng kể cho hạ tầng, nội dung và vận hành. Vì vậy, theo ông Kiêu, cần có sự ưu tiên, lựa chọn những hạng mục quan trọng để triển khai trước, đồng thời huy động sự tham gia của xã hội. “Việc đưa công nghệ vào di tích từng khiến nhiều người lo ngại sẽ làm mất đi vẻ trầm mặc, cổ kính vốn có. Tuy nhiên, thực tế tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho thấy điều ngược lại. Công nghệ không làm thay đổi di sản, mà giúp di sản “cất tiếng nói” rõ ràng hơn.” - TS. Lê Xuân Kiêu nói.

Những tấm bia tiến sĩ vẫn ở đó, những mái ngói rêu phong vẫn nguyên vẹn, nhưng cách kể câu chuyện về chúng đã khác. Thay vì những dòng chữ khô khan, du khách có thể tiếp cận thông tin qua hình ảnh, âm thanh, thậm chí là các trải nghiệm tương tác.

Theo ông Lê Xuân Kiêu, đội ngũ cán bộ của Văn Miếu – Quốc Tử Giám không thay thế di sản bằng công nghệ, mà dùng công nghệ để làm nổi bật giá trị của di sản.

Nhờ đó, việc tham quan không còn là hoạt động “xem cho biết”, mà trở thành hành trình khám phá mang tính cá nhân hóa. Mỗi du khách có thể tự lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, từ đó tạo nên sự kết nối sâu sắc hơn với không gian văn hóa – lịch sử.

Trong thời gian tới, Văn Miếu – Quốc Tử Giám sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đặc biệt là phát triển các sản phẩm tham quan ảo 3D kết hợp ánh sáng vào ban đêm. Mục tiêu không chỉ là thu hút khách tham quan mà còn góp phần đưa di tích trở thành một trung tâm trải nghiệm văn hóa – công nghệ, phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Đọc bài gốc tại đây.