Sự bùng nổ của AI và mạng xã hội đang đặt báo chí trước thách thức lớn về bản quyền, đòi hỏi trách nhiệm cao hơn trong bảo vệ tài sản trí tuệ.
Sự bùng nổ của AI và mạng xã hội đang đặt báo chí trước thách thức lớn về bản quyền, đòi hỏi trách nhiệm cao hơn trong bảo vệ tài sản trí tuệ.
Bản quyền là điều kiện sống còn của tòa soạn trong thời đại số
Hiện nay, nhiều trang mạng xã hội, kênh thông tin trực tuyến không phải cơ quan báo chí nhưng thường xuyên đăng tải lại tin, bài, hình ảnh và video từ báo chí chính thống.
Dù không trực tiếp đầu tư nguồn lực sản xuất nội dung, các nền tảng này vẫn thu hút lượng tương tác lớn, tạo doanh thu quảng cáo và hưởng lợi từ thành quả lao động của các cơ quan báo chí.
Trao đổi với phóng viên Báo Lao Động, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TPHCM) - cho biết, việc các trang mạng xã hội lấy lại nguyên xi bài viết, hình ảnh, clip phóng sự của cơ quan báo chí rồi đăng lên để kéo tương tác, bán quảng cáo hoặc dẫn người dùng về hệ sinh thái riêng là hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Đây là hành vi không thể xem là bình thường và dễ dãi chấp nhận. Tình trạng này đã diễn ra ở Việt Nam kể từ khi mạng xã hội xuất hiện.
Nói về trách nhiệm của các cơ quan báo chí trong việc bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí trong bối cảnh hiện nay, theo luật sư Hoàng Hà, trách nhiệm bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí trước hết phải được nhìn nhận như một phần của quản trị tài sản báo chí, không chỉ là việc xử lý sau khi bị sao chép. Tác phẩm báo chí là tài sản trí tuệ. Trong đó, các bài viết, hình ảnh, video, phóng sự, đồ họa dữ liệu, chương trình phát thanh và truyền hình đều có giá trị kinh tế và được bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí.
Cơ quan báo chí vì vậy cần chủ động hơn. Mỗi tác phẩm nên được xác lập rõ tác giả, chủ sở hữu, thời điểm công bố, phạm vi cho phép khai thác. Khi bị xâm phạm, không nên chỉ dừng ở việc nhắn tin yêu cầu gỡ bài, mà cần lập hồ sơ để xử lý vi phạm bao gồm đường link, thời điểm đăng, nội dung bị sao chép, lượng tương tác, quảng cáo, tài khoản hưởng lợi và thiệt hại có thể xác định.
Vị luật sư cho rằng, mỗi cơ quan báo chí cần có bộ phận hoặc đầu mối chuyên trách rà quét vi phạm trên nền tảng số, gửi yêu cầu gỡ bỏ tới nền tảng, yêu cầu khóa tài khoản tái phạm, đồng thời đề nghị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP.
Với các trang, kênh, fanpage chuyên lấy cắp nội dung báo chí để câu view, kiếm tiền thì cơ quan báo chí cần mạnh dạn khởi kiện dân sự đòi bồi thường hoặc chuyển hồ sơ đề nghị Công an xem xét hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 nếu có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại đạt ngưỡng luật định.
“Báo chí phải quản trị, chứng minh, theo đuổi và yêu cầu xử lý đến cùng. Chỉ khi cơ quan báo chí tự coi bản quyền là tài sản thật, thị trường nội dung số mới dần có nền nếp” – luật sư Hoàng Hà nói.
Cùng bàn luận về chủ đề này, trao đổi với Báo Lao Động, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - đánh giá, bảo vệ bản quyền báo chí hiện nay không còn là câu chuyện riêng của từng tòa soạn mà đã trở thành yêu cầu quan trọng nhằm bảo vệ sự công bằng trong môi trường thông tin, bảo vệ lao động sáng tạo và duy trì sự phát triển lành mạnh của báo chí.
Một tác phẩm báo chí không đơn thuần là vài dòng chữ hay một đoạn video được đăng tải trên internet. Đằng sau đó là công sức của phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên...
“Người làm báo phải bỏ công sức, chất xám quá trình điều tra, xác minh thông tin và cả các chi phí tác nghiệp và có cả trách nhiệm xã hội của phía cơ quan báo chí. Bởi vậy, việc sao chép, khai thác lại nội dung báo chí mà không xin phép, không dẫn nguồn hoặc không chia sẻ lợi ích là hành vi xâm phạm trực tiếp quyền lợi hợp pháp của người làm báo và cơ quan báo chí” – ông Sơn nói.
Từ thực tế đó, ông Bùi Hoài Sơn cho rằng, trách nhiệm về bản quyền và sở hữu trí tuệ trước hết thuộc về chính các cơ quan báo chí. Trong thời đại số, báo chí không thể chỉ lên tiếng khi bị vi phạm mà cần chủ động quản trị tài sản trí tuệ của mình.
Nội dung phải được xem là tài sản, dữ liệu là nguồn lực, thương hiệu là giá trị, còn bản quyền là điều kiện sống còn để các tòa soạn tồn tại trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
Điều đó đòi hỏi các cơ quan báo chí phải xây dựng chiến lược quản lý bản quyền bài bản hơn, từ đăng ký quyền sở hữu, theo dõi việc sử dụng nội dung, phát hiện vi phạm đến triển khai các biện pháp bảo vệ phù hợp. Đồng thời, mỗi tòa soạn cần xây dựng quy chế nội bộ về sử dụng lại tác phẩm, chia sẻ dữ liệu và hợp tác với các nền tảng số. “Quan trọng hơn, trách nhiệm của báo chí không chỉ dừng lại ở việc yêu cầu người khác tôn trọng bản quyền. Báo chí cũng phải trở thành lực lượng tiên phong trong việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, tuân thủ các quy định về sử dụng nguồn tin, hình ảnh và dữ liệu của các tổ chức, cá nhân khác.
Bảo vệ bản quyền vì thế không đơn thuần là bảo vệ quyền lợi kinh tế của cơ quan báo chí mà còn là bảo vệ giá trị của lao động sáng tạo, bảo vệ uy tín nghề nghiệp và niềm tin của công chúng đối với báo chí chính thống” – ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
Trách nhiệm của báo chí trước bài toán AI và sở hữu trí tuệ
Trong bối cảnh hiện nay, nếu mạng xã hội làm gia tăng nguy cơ sao chép nội dung thì sự phát triển của AI đang đặt ra những thách thức phức tạp hơn rất nhiều đối với quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực báo chí.
Về việc này, theo ông Bùi Hoài Sơn, nguyên tắc quan trọng nhất là đổi mới sáng tạo không thể đứng ngoài pháp luật. Việc phát triển AI không thể dựa trên cơ sở sử dụng miễn phí hoặc tùy tiện tài sản trí tuệ của người khác.
Nội dung báo chí là sản phẩm sáng tạo được pháp luật bảo hộ. Vì vậy, việc sử dụng các tác phẩm báo chí để huấn luyện mô hình AI, tổng hợp thông tin hay tạo ra các sản phẩm thương mại mới cần được đặt trong khuôn khổ rõ ràng về xin phép, cấp phép, trả phí và chia sẻ doanh thu.
Để giải quyết vấn đề này, ông Bùi Hoài Sơn cho rằng, cần sớm hoàn thiện các quy định pháp lý liên quan đến dữ liệu báo chí trong môi trường AI. Pháp luật cần làm rõ đâu là hành vi sử dụng hợp lý, đâu là hoạt động khai thác thương mại; trường hợp nào được trích dẫn, trường hợp nào phải xin phép hoặc trả phí.
Bên cạnh đó, trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng xuyên biên giới và nhà phát triển AI khi sử dụng nội dung báo chí Việt Nam cũng cần được xác định rõ ràng hơn.
Tuy nhiên, báo chí không thể đứng ngoài cuộc và chờ đợi hoàn toàn vào các quy định pháp luật. Các cơ quan báo chí cần chủ động xây dựng kho dữ liệu số có cấu trúc, gắn định danh bản quyền, ứng dụng công nghệ đánh dấu nội dung và theo dõi việc sao chép trái phép.
Một hướng đi quan trọng khác theo ông Sơn là xây dựng các liên minh bản quyền giữa các cơ quan báo chí. Trong bối cảnh các nền tảng công nghệ ngày càng có sức ảnh hưởng lớn, việc từng tòa soạn tự bảo vệ mình sẽ gặp nhiều hạn chế. Ngược lại, nếu cùng liên kết và coi dữ liệu báo chí là một tài sản chiến lược, các cơ quan báo chí sẽ có vị thế thương lượng mạnh mẽ hơn.
Đọc bài gốc tại đây.