Mỹ - Iran xuống thang sau nhiều tuần căng thẳng, đạt thỏa thuận bước đầu nhưng chưa giải quyết gốc rễ xung đột.
Rạng sáng 8-4, cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran bất ngờ hạ nhiệt. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đình chỉ kế hoạch tấn công các cơ sở hạ tầng quan trọng của Iran, sau các cuộc hội đàm với Thủ tướng Pakistan Shahbaz Sharif và Tư lệnh Quân đội Pakistan Asim Munir. Đổi lại, Tehran đồng ý mở eo biển Hormuz trong hai tuần cho các tàu "phối hợp với lực lượng vũ trang Iran".
Giá dầu Brent lập tức giảm mạnh 15,66%, xuống còn 91,16 USD/thùng lúc 3 giờ 5 phút sáng 8-4.
Không phải bước lùi của Iran
Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran (SNSC) ngay lập tức ra tuyên bố khẳng định Iran đã giành được "một chiến thắng vĩ đại" và "buộc nước Mỹ tội phạm phải chấp nhận kế hoạch 10 điểm".
Kế hoạch này bao gồm: Mỹ cam kết không xâm lược Iran; duy trì quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz; cho phép Iran làm giàu uranium; dỡ bỏ tất cả lệnh trừng phạt sơ cấp và thứ cấp; chấm dứt các nghị quyết trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và IAEA; bồi thường cho Iran; rút quân Mỹ khỏi khu vực; và chấm dứt chiến tranh trên tất cả các mặt trận, kể cả chống lại cuộc kháng chiến của người Hồi giáo tại Lebanon.
Iran tuyên bố đã 'thắng lớn', Nhà Trắng phản ứngĐỌC NGAY
Theo Hãng tin Tasnim của Iran, kế hoạch này sẽ là cơ sở cho thỏa thuận ngừng bắn dự kiến ký vào thứ sáu 10-4 tại Islamabad.
Nhưng Iran không đơn thuần "hạ vũ khí từ thế mạnh". Áp lực thực sự đến từ những tổn thất kinh tế nghiêm trọng. Theo tờ Iran International ngày 7-4, các cơ sở điện và tiện ích tại Shiraz, Asaluyeh liên tục bị tấn công; ngay cả nhà máy điện hạt nhân Bushehr - đang được IAEA giám sát - cũng trở thành mục tiêu.
Riêng hai trung tâm hóa dầu Mahshahr và Assaluyeh chiếm khoảng 3/4 tổng sản lượng hóa dầu Iran. Ngành này là nguồn thu xuất khẩu lớn thứ hai sau dầu thô, với khoảng 13 tỉ USD/năm từ xuất khẩu - chiếm hơn 1/5 tổng kim ngạch xuất khẩu phi dầu mỏ.
Iran đã đầu tư ước tính 70 tỉ USD vào cơ sở hạ tầng hóa dầu, và với các lệnh trừng phạt hiện hành, việc tái thiết nếu bị phá hủy nghiêm trọng là gần như bất khả thi. Đó có thể là một trong những lý do khiến ngày 6-4 Tehran chuyển cho Washington, qua trung gian Pakistan, kế hoạch 10 điểm.
Tờ báo Ý Corriere della Sera chỉ ra rằng kế hoạch này không phải là bước lùi của Iran: Tehran vẫn đạt được sự công nhận quyền kiểm soát eo biển Hormuz, ít nhất là tạm thời.
"Một trận hòa đắt đỏ"
Về phía Mỹ, không lâu trước thời hạn chót của tối hậu thư, Phó tổng thống J.D. Vance đã "dọn đường" cho sự xuống thang bằng tuyên bố tại Budapest (Hungary) ngày 7-4: "Mỹ đã đạt được các mục tiêu quân sự của mình ở Iran, và do đó, cuộc xung đột ở Trung Đông sẽ sớm kết thúc".
Ông Trump sau đó cũng giải thích rằng Mỹ "đã đạt được và vượt qua tất cả các mục tiêu quân sự", rằng "hầu hết các khác biệt chính đã được giải quyết", đang "tiến gần hơn đáng kể đến một thỏa thuận cuối cùng về hòa bình lâu dài với Iran", và "khoảng thời gian hai tuần sẽ cho phép hoàn thiện và chính thức hóa một thỏa thuận".
Iran tuyên bố đóng eo biển Hormuz vì Israel vi phạm lệnh ngừng bắnĐỌC NGAY
Tuy nhiên, theo Tehran Times, thiệt hại phía Mỹ không nhỏ: khoảng 70% cơ sở hạ tầng căn cứ Mỹ ở Tây Á bị tàn phá, nhiều binh sĩ Mỹ thiệt mạng với con số được cho là đang bị chính quyền Trump giữ kín.
Về kinh tế, các hạn chế của Tehran tại eo biển Hormuz - nơi từng vận chuyển hơn 20% năng lượng thế giới - khiến giá xăng và thực phẩm tăng cao, tạo gánh nặng chính trị lớn cho ông Trump và Đảng Cộng hòa trước bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nhiều cuộc thăm dò cho thấy hầu hết người Mỹ xem việc tấn công Iran là quyết định sai lầm.
Theo The Guardian, "sự đảo chiều đột ngột này sẽ cho phép ông Trump rút lui, bởi cuộc chiến kéo dài năm tuần mà không có dấu hiệu nào cho thấy Tehran sẵn sàng đầu hàng".
Tờ Le Figaro của Pháp nhận định: "Cả hai bên đều không thực sự muốn kéo dài một cuộc chiến tốn kém. Ở giai đoạn này, xung đột giống như một trận hòa đắt đỏ, nhưng cả hai bên đều có thể tuyên bố một hình thức chiến thắng".
Nhưng tương lai của thỏa thuận này vẫn còn bấp bênh. Theo CNN, các quan chức Israel vẫn hoài nghi, nhấn mạnh họ "còn một danh sách các mục tiêu quân sự" chưa hoàn thành, dù ngần ngại tranh cãi với Washington.
Nghị sĩ Cộng hòa Chris Murphy nêu nghịch lý: hoạt động quân sự của ông Trump dường như đã trao cho Iran quyền kiểm soát một tuyến đường thủy quan trọng mà trước chiến tranh họ không có, và cảnh báo đây là "thảm họa cho toàn thế giới". Ông cũng nghi ngờ các điều khoản thực sự của thỏa thuận đang được hai bên trình bày theo những cách khác nhau.
Theo Al Jazeera ngày 8-4, trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ủng hộ quyết định đình chỉ tấn công Iran của ông Trump, thỏa thuận ngừng bắn không mở rộng đến Lebanon - nơi lực lượng Israel vẫn đang giao tranh với Hezbollah.
"Đây chắc chắn là một thắng lợi chiến thuật, đạt được vào thời điểm quan trọng - ít nhất tạm thời khôi phục dòng chảy dầu mỏ, phân bón và khí qua eo biển Hormuz, trấn an thị trường đang lo ngại về một cú sốc năng lượng dẫn đến suy thoái toàn cầu. Nhưng nó không giải quyết được bất kỳ vấn đề cơ bản nào dẫn đến chiến tranh.
Iran đã chứng minh họ có thể chịu đựng 13.000 cuộc tấn công có chủ đích, đồng thời tiến hành chiến tranh bất đối xứng ấn tượng, cắt đứt nguồn cung dầu và gửi đội quân không gian điều khiển của mình tấn công cơ sở hạ tầng của Mỹ" - tờ New York Times bình luận.
Đọc bài gốc tại đây.