Quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh châu Âu, thường được gọi là quan hệ xuyên Đại Tây Dương, vốn hết sức bền chặt dựa trên những giá trị và lợi ích chung được xây dựng từ sau các cuộc chiến tranh thế giới nhưng nay đã dần đổi khác với những “vết nứt” ngày càng sâu sắc.
 |
| Nhiều chính sách của chính quyền Tổng thống Trump đã góp phần gây mâu thuẫn trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương. (Nguồn: Youtube) |
Lòng tin chiến lược suy yếu
Chính sách đối ngoại của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt lợi ích quốc gia của Mỹ lên trên các cam kết đồng minh truyền thống. Điều này khiến nhiều nước châu Âu lo ngại rằng Washington ngày càng hành động đơn phương và xem nhẹ vai trò của các đồng minh châu Âu.
Trước hết, việc chính quyền Tổng thống Donald Trump gây sức ép buộc các nước châu Âu là thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tăng chi tiêu quốc phòng đã trở thành một trong những vấn đề tác động tới quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Trước đây, mức chi tiêu quốc phòng mục tiêu của NATO là 2% GDP. Tuy nhiên, viện dẫn những thách thức an ninh mới và mức chi quá lớn của Mỹ, Tổng thống Donald Trump đã thúc giục các thành viên NATO tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP. Washington cho rằng châu Âu đang hưởng lợi miễn phí từ chiếc ô an ninh của Mỹ trong khi Mỹ phải chi trả ngân sách khổng lồ cho quốc phòng.
Kết quả là, tại Hội nghị thượng đỉnh NATO được tổ chức tại Hà Lan vào tháng 6 năm ngoái, các quốc gia thành viên NATO đồng ý nâng mức chi tiêu quốc phòng hằng năm lên 5% GDP vào năm 2035. Tuy nhiên, nội bộ NATO cũng bị phân hóa khi không phải tất cả các nước đều ủng hộ kế hoạch trên. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez đã tuyên bố rằng nước này chỉ đồng ý giới hạn chi tiêu quân sự ở mức 2,1% GDP. Tổng thống Trump cho rằng Tây Ban Nha là “nước chậm chân” trong số 32 thành viên của NATO và quốc gia này “không có lý do chính đáng” để trì hoãn việc nâng ngân sách quốc phòng. Ông đe dọa có thể xem xét “trục xuất” Tây Ban Nha ra khỏi NATO.
Thứ hai là những mâu thuẫn trong quan hệ thương mại. Kinh tế các nước đồng minh châu Âu từng được phục hồi mạnh mẽ sau Chiến tranh thế giới thứ Hai nhờ kế hoạch Marshall của Mỹ, cũng như mối quan hệ thương mại khăng khít giữa hai bên trong suốt nhiều năm. Thế nhưng giờ đây, chính quyền Tổng thống Trump lại áp dụng các biện pháp thương mại cứng rắn đối với EU. Kể từ khi quay trở lại Nhà Trắng, Tổng thống Trump đã thiết lập một hệ thống thuế quan phức tạp nhắm vào EU. Đầu năm 2026, sau khi kế hoạch đòi quyền kiểm soát về lãnh thổ và tài nguyên tại Greenland thuộc Đan Mạch bị phản đối, Mỹ đe dọa áp thuế bổ sung từ 10% đến 25% đối với các quốc gia châu Âu phản đối kế hoạch của Washington.
Một điểm quan trọng nữa, cũng có thể nói là điểm mấu chốt khiến quan hệ hai bờ Đại Tây Dương có nguy cơ rạn nứt sâu sắc dưới thời Tổng thống Trump. Đó là việc các đồng minh châu Âu có thể bị gạt khỏi các vấn đề an ninh quan trọng của châu lục. Biểu hiện cụ thể là hồi đầu năm nay, Tổng thống Trump đã gây sốc cho các đồng minh châu Âu khi ông điện đàm với Tổng thống Nga Putin về vấn đề Ukraine mà không tham vấn trước với EU hoặc Ukraine. Mỹ cũng tuyên bố khởi động lập tức các cuộc đàm phán hòa bình mà không có đại diện của EU tham gia.
Nếu như các vấn đề về tăng chi tiêu quốc phòng, căng thẳng thương mại có thể được hai bên tiếp tục đàm phán, thì việc Mỹ có xu hướng gạt vai trò của châu Âu trong các vấn đề an ninh được cho sẽ ngày càng tác động tiêu cực đến lòng tin của châu Âu đối với Mỹ.
Châu Âu tăng cường tự chủ
Việc Mỹ phát động chiến dịch quân sự tấn công Iran mới đây tiếp tục làm sâu sắc thêm sự chia rẽ của mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Phản ứng của châu Âu nhìn chung khá thận trọng và dè dặt. Nhiều nước châu Âu kêu gọi kiềm chế và ưu tiên giải pháp ngoại giao thay vì mở rộng xung đột. Một số chính phủ thậm chí từ chối hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động quân sự của Mỹ.
Theo nhận định của một số viện nghiên cứu, trong đó có Viện nghiên cứu an ninh Liên minh châu Âu (EUISS), tình hình hiện nay cho thấy mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang ở mức thấp về lòng tin kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ Hai. Châu Âu đang ngày càng nhận thức rõ hơn về sự cần thiết phải đẩy nhanh các kế hoạch, sáng kiến nhằm nâng cao khả năng tự chủ chiến lược. Sáng kiến chiến lược “Châu Âu sẵn sàng 2030” được EU đề xuất tháng 3/2025 tiếp tục được đặt ở trung tâm các cuộc thảo luận chính sách quốc phòng - an ninh. Sáng kiến này không chỉ nhấn mạnh đến khía cạnh an ninh quốc phòng, mà còn bao hàm khả năng huy động nguồn lực, bảo đảm chuỗi cung ứng, không gian mạng, ứng phó với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống.
Có thể nói, EU đang từng bước chuyển sang mô hình một liên minh có năng lực quốc phòng - an ninh thực chất hơn, nhằm thích ứng với môi trường an ninh ngày càng phức tạp và khó lường. Thậm chí, các nước đầu tàu của châu Âu như Pháp và Đức đang kêu gọi xây dựng một "Trụ cột châu Âu" trong NATO hoặc một quân đội châu Âu thực thụ để không bị rơi vào thế bị động nếu Washington thực sự chuyển hướng.
Về kinh tế, cuối năm 2025, EU đã công bố Học thuyết An ninh kinh tế mới, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy chiến lược của khối nhằm tăng cường khả năng chống chịu và củng cố sức mạnh kinh tế dài hạn; tập trung vào 6 nhóm rủi ro chính, điển hình như kiểm soát đầu tư nước ngoài, củng cố năng lực công nghiệp quốc phòng - vũ trụ, phát triển công nghệ then chốt… Cùng với đó, EU cũng công bố gói đầu tư gần 3 tỷ Euro để đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản quan trọng. EU sẽ thành lập Trung tâm Thông tin an ninh kinh tế, nơi tổng hợp dữ liệu nhạy cảm từ các nước thành viên nhằm phát hiện sớm các biến dạng thị trường và mở một Trung tâm Kiểm soát nguyên liệu thô thiết yếu vào năm 2026 để điều phối nguồn cung lithium, coban và những vật liệu quan trọng khác.
Có thể thấy, dưới tác động của chính sách “Nước Mỹ trên hết” và những hành động chiến lược của Mỹ, cũng như những thách thức đặt ra từ những sự kiện gần đây, bao gồm cuộc xung đột tại Ukraine từ năm 2022 và ở Trung Đông mới đây, quan hệ giữa Mỹ và các nước đồng minh châu Âu đang đứng trước những câu hỏi lớn không dễ hóa giải.
Đọc bài gốc tại đây.